İran’da dar gelirli hanelerin mutfak masraflarını hafifletmek amacıyla devreye alınan elektronik gıda kuponu sisteminde yeni dönem ödemeleri başladı. Hane halkının temel ihtiyaç maddelerine erişimini hedefleyen program kapsamında ayrılan bütçenin, çarşı ve pazardaki güncel fiyat artışları karşısında ne kadar yeterli olduğu ise ülkede en çok tartışılan ekonomik başlıklar arasında yer alıyor.
Kalabarg sistemi nasıl işliyor?
Kamuoyunda “Kalabarg” adıyla bilinen elektronik destek modeli; nakdi yardım alan haneleri, kamu çalışanlarını, emeklileri ve programa başvurusu kabul edilen ihtiyaç sahiplerini kapsıyor. Vatandaşlar için ayrı bir özel karta ihtiyaç duyulmuyor; ödemeler doğrudan hane reisinin mevcut banka kartına bakiye olarak tanımlanıyor. Hak sahipleri, hesap bakiyelerini ve anlaşmalı noktaları “Şemim” uygulaması ya da yerel mesajlaşma platformu “Bale” üzerinden sorgulayabiliyor.
Yeni dağıtım takviminde ilk grup ödemeleri hesaplara aktarılırken, hane reisinin ulusal kimlik numarasının son hanesine göre kademeli bir planlama uygulanıyor. Hak sahiplerinin tanımlanan bakiyeleri 21 Aralık tarihine kadar kullanma hakkı bulunuyor.
Sistem; pirinç, sıvı yağ, makarna, bakliyat, şeker, süt, yoğurt, peynir, kırmızı et, tavuk ve yumurtanın yanı sıra taze meyve ve sebze alımlarını da kapsıyor. Hak sahipleri, belirlenen ürün listesi içinden diledikleri miktarda alışveriş yapabiliyor. Yetkililer, vatandaşların belirli bir markayı almaya ya da tüm bakiyeyi tek bir markette harcamaya zorlanmasının mevzuata aykırı olduğunu vurguluyor.
Genişletilen destek ve artış kriterleri
Mevcut düzenlemede dört kişilik bir ailenin temel destek tutarı kişi başı 1 milyon tümen olmak üzere toplam 4 milyon tümen (yaklaşık 15,5 dolar) seviyesinde bulunuyor. Ancak Kooperatif, Çalışma ve Sosyal Refah Bakanlığı; İmam Humeyni Yardım Komitesi ve Sosyal Güvenlik Teşkilatı bünyesindeki yaklaşık 11 milyon hak sahibine kişi başı 500 bin tümen ilave ödeme yapıldığını açıkladı. Bu artışla birlikte en dezavantajlı gruptaki dört kişilik bir ailenin aylık desteği 6 milyon tümene (yaklaşık 23,2 dolar) ulaşıyor.
Hükümet, ekonomik gelir beyanını “Devlet-i Men” platformu üzerinden güncelleyen yaklaşık 18,3 milyon haneyi (yaklaşık 40 milyon kişi) kapsayacak şekilde destek limitlerini kademeli olarak yükseltmeyi planlıyor.
Yüksek enflasyon karşısında alım gücü sınavı
Sağlanan mali desteğin mutfak sepetini karşılama oranı, resmi enflasyon verileriyle kıyaslandığında sınırda kalıyor. İran İstatistik Merkezi’nin verilerine göre, yıllık tüketici fiyat enflasyonu yüzde 73,6’ya ulaşırken, gıda, içecek ve tütün grubundaki yıllık artış oranı yüzde 121,8 olarak kayıtlara geçti.
Tahran Belediyesi’nin fiyat sabitleme projeleri baz alınarak yapılan hesaplamalarda; 5 kilogram ithal pirinç, 2 kilogram dondurulmuş kırmızı et, sıvı yağ, bakliyat ve şekerden oluşan asgari bir sepetin tutarı 5 milyon 400 bin tümeni aşıyor. Bu tutar, dört kişilik bir ailenin standart 4 milyon tümenlik temel kupon limitinin üzerinde kalıyor. İlave artıştan yararlanan aileler temel kuru gıda sepetini bütçe içinde tutabilse de taze sebze, meyve, ekmek ve süt ürünleri eklendiğinde hanelerin kendi bütçelerinden kayda değer miktarda ek ödeme yapması kaçınılmaz hale geliyor.
Tedarik zincirinde geçmiş aksaklıklar ve denetim
Programın geçmiş dönemlerinde bazı anlaşmalı marketlerin ödeme gecikmeleri nedeniyle kupon kabul etmediği ya da alışverişin bir kısmını nakit talep ettiği saha raporlarına yansımıştı. Bakanlık yetkilileri, sistemin aksamaması ve ödeme takviminin hızlandırılması amacıyla yeni kaynak aktarımlarının devreye alındığını, kupon kullanımını kısıtlayan işletmelere yönelik denetimlerin artırıldığını belirtiyor. Mevzuat gereği sepet maliyetlerinin her üç ayda bir yeniden değerlendirilerek destek limitlerine yansıtılması hedefleniyor.
