İran’a yönelik onlarca yıldır uygulanan uluslararası yaptırımlar ve son dönemde tırmanan askeri gerilimler, Tahran’ın küresel finans sistemiyle olan bağlarını kopma noktasına getirdi. Bankacılık kanallarının kapanması nedeniyle yurt dışına para göndermekte ve ticari ödemelerini gerçekleştirmekte zorlanan İranlı şirketler ve vatandaşlar, geleneksel bankacılık dışındaki alternatif yöntemlere sığınmak zorunda kalıyor. Sınır ötesi transferlerde artan komisyonlar, kur farkları ve dolandırıcılık riskleri ise ekonomik yükü her geçen gün ağırlaştırıyor.
Kayıt dışı sarraf ağları ve güvene dayalı transferler
Bankacılık sisteminin devre dışı kaldığı ülkede en yaygın kullanılan yöntemlerin başında, sınır ötesi çalışan sarraf ve aracı ağları geliyor. Bu mekanizmada doğrudan bir banka transferi gerçekleşmiyor; İran içinde yerel para birimine ihtiyaç duyanlar ile yurt dışında dövize ihtiyaç duyanların talepleri eşleştirilerek mahsuplaşma sağlanıyor.
Aracı finans şirketleri de benzer bir yöntemle çalışıyor. İranlı ithalatçı yerel para birimi olan riyali yurt içindeki aracıya teslim ederken, aracının yurt dışındaki ortağı yabancı tedarikçinin ödemesini uluslararası geçerliliği olan döviz cinsinden karşılıyor. Herhangi bir yasal güvencesi bulunmayan bu işlemler, tarafların birbirine duyduğu güvene dayanıyor. Almanya’da bilişim sektöründe çalışan İranlı yönetici Rıza, sözleşmesiz ve teminatsız yürütülen bu süreçte taraflardan birinin vazgeçmesi durumunda paranın tamamen buharlaşabileceğine dikkat çekiyor. İranlı ticaret uzmanı Aşkan Behrami de gayriresmi sistemlerin sermaye kaybı ve yüksek işlem maliyeti riskini kaçınılmaz kıldığını vurguluyor.
Kripto para piyasasına uluslararası denetim kıskacı
Geleneksel finans ağlarından dışlanan İranlılar için kripto varlıklar önemli bir alternatif sunsa da yaptırımların bu alana da sıçraması hareket alanını daraltıyor. ABD Hazine Bakanlığı’na bağlı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (OFAC), aralarında Nobitex, Wallex, Bitpin ve Ramzinex’in de bulunduğu İran’ın önde gelen kripto para borsalarını yaptırım listesine aldı.
İran Fintek Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Ali Rıza Yakubi, blokzincir üzerindeki işlemlerin takip edilebilir olduğunu belirterek İran Merkez Bankası veya yerel aktörlerle bağlantılı dijital cüzdanların kara listeye alınma riski taşıdığını hatırlatıyor. Ülkede yaşanan internet kesintileri de dijital varlıklar üzerinden ödeme yapmayı teknik olarak riskli hale getiriyor.
Tedarik zincirinde aksama ve eriyen riyal baskısı
Ödeme krizinin yanı sıra deniz taşımacılığındaki aksamalar da ithalatçıları zor durumda bırakıyor. Ticaret grubu Aron’un Genel Müdürü Argavan Gazanfari, İran’ın ana tedarik merkezlerinden biri olan Şanghay Limanı’ndan yapılan sevkiyatlarda sürenin 26 günden 120 güne kadar çıktığını belirtiyor.
Lojistik krizine ek olarak İran riyalindeki dramatik değer kaybı alım gücünü eritiyor. Son bir ayda yüzde 10’dan fazla, son bir yılda ise yüzde 55’i aşan oranda değer kaybeden yerel para birimi, son beş yıllık tabloda döviz karşısında yaklaşık yüzde 90 eridi. Hem sınır ötesi para transferinin yüksek maliyeti hem de döviz kurundaki tarihi yükseliş, İranlı işletmelerin ayakta kalma mücadelesini derinleştiriyor.
