Hicri 12 yılında Hire halkıyla yapılan barış antlaşması, İslam ordularının Irak’taki ilk stratejik hedefine ulaştığını gösteriyordu. Güneydeki Sasani garnizonları peş peşe düşmüş, Lahmilerin tarihi başkenti Müslümanların denetimine geçmişti. Ancak sahadaki durumu kalıcı bir zafere dönüştürmek isteyen Halid bin Velid, Orta Fırat boyunca uzanan müstahkem kaleleri, çöldeki Sasani müttefiki Hristiyan Arap kabilelerini ve Bizans sınırındaki tehditleri bertaraf etmek üzere kuzeye ve batıya doğru kapsamlı bir harekât başlattı.
Taberi, Belazuri, İbnü’l-Esir ve İbn Kesir gibi dönemin önde gelen tarihçilerinin aktardığı bu sefer; parlak taktiksel hamleler, zorlu çöl geçişleri ve dönemin iki süper gücünü karşı karşıya getiren tarihi muharebelerle şekillendi.
Fırat hattında ilerleyiş: Enbar ve “Gözler Vakası”
Hire’de lojistik üs kuran İslam ordusunun ilk hedefi, Sasani İmparatorluğu’nun Fırat hattındaki en kritik lojistik ve erzak deposu olan Enbar kenti oldu. Şirzad komutasındaki kale muhafızları, kentin etrafına derin hendekler kazarak savunma pozisyonu aldı.
Bekleyerek zaman kaybetmek istemeyen Halid bin Velid, askeri tarihe geçecek iki kritik taktiği devreye soktu:
- Okçuların hedefleri: Surlardaki savunmacıların doğrudan gözlerini hedef alan keskin okçular görevlendirildi; tarihe “Zatü’l-Uyun” (Gözler Vakası) olarak geçen bu baskı sonucu kaledekiler surlardan çekilmek zorunda kaldı.
- Hendek geçişi: Hendeğin en dar noktasını tespit eden İslam komutanı, ordudaki zayıf develerin kesilerek hendeğe doldurulmasını emretti ve birlikler oluşturulan bu köprü üzerinden kente girdi.
Savunmanın kırıldığını gören Şirzad teslim olarak barış istedi ve kentin kontrolü Müslümanlara geçti. Böylece Sasanilerin Yukarı Fırat ile irtibatı tamamen kesildi.
Aynü’t-Temr baskını ve kilisedeki kırk genç
Enbar’ın ardından hedef, çöl ile Fırat yollarının kesişim noktasında bulunan Aynü’t-Temr Kalesi oldu. Burada Sasani birlikleri, Ukka bin Ebi Ukka komutasındaki Hristiyan Arap kabileleriyle birleşmişti. “Araplarla savaşmayı en iyi biz biliriz” diyerek öne çıkan Ukka, bizzat Halid bin Velid’in safları yararak gerçekleştirdiği ani bir hamleyle esir alındı. Komutanlarının yakalandığını gören kabile güçleri direnç gösteremeden dağıldı.
Kalenin fethi askeri açıdan stratejik bir üstünlük sağlarken, kale kilisesinde bulunan 40 genç ilerleyen yıllarda İslam medeniyetine yön veren şahsiyetlerin ataları oldu. Bu gençler arasında;
- Ünlü fıkıh alimi ve tabiin Muhammed bin Sirin’in babası Sirin,
- Kuzey Afrika ve Endülüs Fatihi Musa bin Nusayr’ın babası Nusayr,
- Hz. Osman’ın yakınında bulunacak Humran bin Eban,
yer alıyordu.
Çöl harekâtı: Dumetü’l-Cendel’e kurtarma operasyonu
Aynü’t-Temr zaferinin ardından Halid bin Velid, kuzeyde kuşatma altında kalan diğer İslam komutanı İyaz bin Ganm’dan acil yardım çağrısı aldı. “Halid’den İyaz’a: Yanındayım” mesajıyla çölü hızla aşan komutan, iki ateş arasında kalan Dumetü’l-Cendel’deki düşman hatlarını çökertti; Ukeydir bin Abdülmelik ve Cudi bin Rabia’nın liderliğindeki direnişi tamamen etkisiz hale getirdi.
Fırat’a geri dönen İslam ordusu, intikam arayışındaki Sasani kalıntıları ve müttefik kabilelerin toplandığı Husayd, Hanafis, Musayyah, Seni ve Zümeyl noktalarına gece baskınları düzenleyerek güçlerin birleşmesine fırsat vermeden tehditleri tek tek ortadan kaldırdı.
Firaz Muharebesi: Roma ve Sasani ortaklığına karşı zafer
Seferin doruk noktası, günümüz Suriye-Irak sınırındaki Firaz bölgesinde yaşandı. Müslümanların ilerleyişi karşısında ezeli düşmanlar olan Bizans (Roma) ve Sasani (Fars) imparatorlukları, yerel müttefik Arap kabileleriyle birlikte tarihte benzeri az görülen ortak bir ordu kurdu.
Fırat Nehri’nin iki yakasında karşı karşıya gelen güçlerden müttefikler, nehri geçmek istedi. Halid bin Velid nehri geçmelerine bilinçli olarak izin vererek düşmanı arkasında su engeli kalacak şekilde dar bir alana sıkıştırdı. Hicri 12 yılının Zilkade ayında gerçekleşen kanlı muharebede müttefik ordusu ağır bir hezimete uğradı ve bölgedeki tüm organize direnç çöktü.
Şam cephesine görevlendirme ve miras
Firaz zaferinin ardından ordunun artçı birliğinde olduğunu hissettirerek gizlice çölü aşan ve Hac vazifesini ifa edip kimseye fark ettirmeden birliğine dönen Halid bin Velid, bu hamlesi sebebiyle Halife Hz. Ebu Bekir’den sitem dolu bir mektup aldı. Halife, disiplini hatırlatmakla birlikte askeri dehasını övdüğü Halid’e Irak cephesini Müsenna bin Harise’ye devredip Şam’daki Yermük cephesine intikal etmesi talimatını verdi.
Halid bin Velid’in Batı Irak seferi; hareket kabiliyeti, hedef komutanları devre dışı bırakan taktik baskınlar ve psikolojik üstünlük hamleleriyle İslam ordularının bölgede kalıcı hakimiyet kurmasını sağlayan askeri bir başyapıt olarak kayıtlara geçti.
