Irak’ın başkenti Bağdat’ın köklü ticaret ve kültür merkezlerinden Reşid Caddesi’nde, vitray pencereleri ve yedi kollu şamdan motifleriyle dikkat çeken ahşap kapının ardında tarihi bir kapı aralandı. Ülkedeki Yahudi cemaatinin hafızasını yok olmaktan kurtarmak amacıyla kurulan “Şamaş”, Irak’ta bu topluluğa ait ilk müze olarak kapılarını ziyaretçilere açtı.
Müze, şimdilik tek bir salondan oluşsa da içerisinde Irak Yahudilerine ait orijinal tapu kayıtları, aile fotoğrafları, okul diplomaları ve kişisel eşyaları barındırıyor. Irak Yahudileri İdari Komitesi Avukatı Ammar et-Temimi, merkezin Irak genelinde Yahudi cemaatine tahsis edilen ilk ve tek müze olduğunu belirterek, açılışın ardından hem Iraklı sivillerden hem de yabancı araştırmacılardan yoğun ilgi gördüklerini aktardı.
1928 yapımı tarihi okuldan hafıza merkezine
Müze binası geçmişte eğitim yuvası olarak hizmet veriyordu. Yapı, 1928 yılında Iraklı Yahudi hayırsever Yakup Şlomo Şamaş’ın finansmanıyla inşa edilerek farklı din ve mezheplerden öğrencilere İngilizce eğitim veren saygın bir okula dönüştürülmüştü. 1970’li yıllarda dönemin yönetimi tarafından kamulaştırılan mülk, 1992’de çıkan bir yargı kararıyla cemaate iade edildi.
Körfez Savaşı, 2003 yılındaki ABD işgali, mezhep çatışmaları ve DEAŞ terörü gibi uzun yıllara yayılan istikrarsızlık dönemlerinin ardından cemaat temsilcileri harekete geçti. Cemaat liderlerinden 63 yaşındaki Halide Fuad İlyahu’nun öncülüğünde, ülkedeki görece sükûnet ortamı değerlendirilerek atıl durumdaki Şamaş binasının restorasyonu tamamlandı.
İlk Maliye Bakanı Hasday ve fedakâr hekimin portresi
Müzenin duvarlarını, modern Irak devletinin inşasında rol oynamış Yahudi aydın ve devlet insanlarının portreleri süslüyor. Bunların başında; 1920’li yıllarda Irak’ın ilk Maliye Bakanı olarak mali sistemin temelini atan Sassoon Eskell (1860-1932) ile Bağdat’ta ihtiyaç sahiplerine ücretsiz sağlık hizmeti vermesiyle tanınan ve 2021 yılında vefat eden Dr. Zafer Fuad İlyahu yer alıyor.
Irak coğrafyasındaki Yahudi varlığı, M.Ö. 6. yüzyıldaki Babil Sürgünü’ne kadar uzanıyor ve yaklaşık 2 bin 600 yıllık kesintisiz bir geçmişe dayanıyor. Yirminci yüzyılın ilk yarısına kadar Orta Doğu’nun en kalabalık ve entelektüel cemaatlerinden birini oluşturan nüfus; 1941’deki “Farhud” pogromu ve 1948’de İsrail’in kurulmasının ardından başlayan kitlesel göçlerle hızla eridi.
Günümüzde 46 milyonu aşan Irak nüfusu içerisinde Yahudilerin sayısı yalnızca onlar seviyesine gerilemiş durumda. Kalan az sayıdaki cemaat mensubunun büyük çoğunluğu ise kimliklerini açıklamadan Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) sınırları içinde yaşamını sürdürüyor.
50’den az tarihi yapı ayakta kalma savaşı veriyor
Sergilenen arşiv belgeleri, başkentin çok kültürlü geçmişine tanıklık eden yaşlı kuşaklarda duygusal anlar yaratıyor. Müzeyi gezen 70’li yaşlarındaki Bağdatlı Remzi es-Saadi, gençlik yıllarında Kifah Caddesi’ndeki Yahudi komşularını hatırlatarak, “Mütevazı, kimseye zararı dokunmayan iyi insanlardı. Bu müze, ülkemizin kadim medeniyet mozaiğini hatırlamak adına hayati bir görev üstleniyor” değerlendirmesinde bulundu.
Bugün Irak genelinde çoğu Bağdat ve Babil vilayetine bağlı Hille kentinde olmak üzere ayakta kalabilen 50’den az sinagog ve cemaat yapısı bulunuyor. Yıllardır süren bakımsızlık nedeniyle birçoğu yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya olan veya depo olarak kullanılan bu tarihi mekanlar, Şamaş örneğinde olduğu gibi restore edilerek yeniden kültürel mirasa kazandırılmayı bekliyor.
