Irak ile İran arasındaki ilişkiler; coğrafi sınır anlaşmazlıkları, jeopolitik rekabetler, mezhepsel ve etnik dengelerin karmaşık etkileşimiyle şekilleniyor. 1979 İran İslam Devrimi’nden bu yana iki ülke arasındaki etkileşim, açık savaşlardan örtülü ittifaklara ve doğrudan nüfuz mücadelelerine uzanan çok boyutlu bir seyir izliyor.
Devrimden 8 yıllık savaşa (1979-1988)
İran’da Şah rejiminin devrilmesinin ardından iki ülke ilişkileri kısa sürede derin bir krize sürüklendi:
-
Savaşın başlangıcı (1980): Sınır çatışmaları ve 1975 Cezayir Anlaşması’nın feshedilmesinin ardından Irak ordusu, 22 Eylül 1980’de İran topraklarına girerek 8 yıl sürecek kanlı bir savaşı başlattı.
-
Yıpratma savaşı ve ateşkes (1988): Karşılıklı yüz binlerce can kaybı, kimyasal silah kullanımı ve şehirlerin füze saldırılarıyla hedef alınmasının ardından taraflar, 20 Ağustos 1988’de BM Güvenlik Konseyi’nin 598 sayılı kararıyla ateşkes ilan etti.
Körfez krizinden ABD işgaline (1988-2003)
Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesiyle Bağdat, doğu sınırını güvence altına almak için Tahran’a tavizler verdi. 1990’lar boyunca iki ülke resmi düzeyde diplomatik temasları sınırlı tutarken, sınır ötesi muhalif gruplar üzerinden örtülü bir mücadele yürüttü.
ABD işgali ve Tahran’ın yükselen nüfuzu (2003-2014)
2003 yılında ABD öncülüğündeki koalisyonun Saddam Hüseyin rejimini devirmesi, Tahran’ın Irak’taki siyasi, askeri ve ekonomik etkinliğini artıran dönüm noktası oldu:
-
Siyasi yapılandırma: Sürgünden dönen Şii ve Kürt aktörlerin hükümette yer almasıyla Tahran, Bağdat’taki karar alma süreçlerinde belirleyici konuma geldi.
-
ABD çekilmesi (2011): Amerikan birliklerinin çekilmesi ve Suriye iç savaşının patlak vermesi, Irak’ı Tahran’ın bölgesel lojistik koridorunun merkezine yerleştirdi.
DEAŞ ile mücadele ve Haşdi Şabi (2014-2019)
Haziran 2014’te DEAŞ’ın Musul’u ele geçirmesi üzerine kurulan Haşdi Şabi teşkilatı, İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü’nün doğrudan desteğiyle sahada kritik rol oynadı. 2016’da yasalaşarak resmi güvenlik mimarisine dahil edilen bu yapı, İran’ın Irak’taki askeri nüfuzunun kurumsal omurgasını oluşturdu.
Bölgesel gerilimler ve egemenlik arayışı (2020-2026)
Ocak 2020’de Kasım Süleymani ve Ebu Mehdi el-Mühendis’in Bağdat’ta ABD hava saldırısıyla öldürülmesi, bölgedeki dengeleri sarstı.
Son dönemde ise İsrail, ABD ve İran arasındaki bölgesel çatışmalar Irak topraklarına taşınırken; Bağdat yönetimi silahların devlet tekeline alınması, sınır güvenliği ve yabancı askeri varlığın sınırlandırılması başlıklarında hassas bir denge diplomasisi yürütüyor. Silahlı grupların entegrasyonu ve enerji tedarikindeki bağımlılıklar, iki ülke arasındaki ilişkilerin en kritik gündem maddeleri olmayı sürdürüyor.
