Dünyanın gözü, Gambiya’nın Myanmar hükümetine karşı Müslüman Arakan (Rohingya) azınlığına yönelik soykırım işlediği suçlamasıyla açtığı davada Uluslararası Adalet Divanının (UAD) açıklayacağı karara çevrildi. Lahey’deki mahkemeden çıkacak hükmün yalnızca Myanmar’daki mağdurlar açısından değil, başta Güney Afrika’nın Gazze’deki eylemleri nedeniyle İsrail’e açtığı soykırım davası olmak üzere benzer uluslararası yargı süreçleri açısından da belirleyici olması bekleniyor.
Hukukçulara göre emsal teşkil edecek
ABD merkezli Foreign Policy dergisine konuşan hukuk uzmanları, davayı “olağanüstü bir gelişme” olarak nitelendirerek kararın; delillerin değerlendirilmesi, soykırım niyetinin ispatı ve tazminatların belirlenmesi konularında yeni içtihatlar oluşturabileceğine dikkat çekiyor. Uzmanlar, Myanmar davasında soykırımın sabit görülmesi halinde, İsrail dosyasında da bu suçun kanıtlanma ihtimalinin güçleneceğini öngörüyor.
2017’de başlayan Arakan trajedisi ve hukuki sınav
Arakan krizi, Ağustos 2017’de Myanmar ordusunun Arakan (Rakhine) eyaletinde başlattığı, toplu katliamlar, cinsel saldırılar ve köylerin yakılmasıyla sonuçlanan geniş çaplı askeri operasyonlarla derinleşmişti. Saldırıların ardından 700 binden fazla Arakanlı komşu ülke Bangladeş’e sığınmak zorunda kalırken, yüz binlerce kişi vatandaşlık haklarından, seyahat özgürlüğünden ve temel hizmetlerden mahrum biçimde aşırı kalabalık kamplarda yaşam mücadelesi veriyor.
İngiliz The Independent gazetesinin aktardığına göre Gambiya, mahkemeye sunduğu dosyalarda geçmişe dayanan sistematik baskı politikaları ile saldırıların önceden planlanmış olmasını “yok etme niyetinin” kanıtı olarak gösterdi. Myanmar yönetimi ise soykırım iddialarını reddederek operasyonların “isyancılarla mücadele” kapsamında yürütüldüğünü savunuyor.
Davanın kilit noktası: “Özel kast” ve BM raporları
Uluslararası hukukta soykırım suçunun ispatı, bir hükümetin ulusal, etnik veya dini bir grubu kısmen ya da tamamen yok etme yönündeki “özel kastının” (dolus specialis) kanıtlanmasına dayanıyor. UAD, önceki kararlarında bu konuda oldukça katı bir standart benimseyerek, soykırımın mevcut davranış kalıbı için “tek makul açıklama” olması şartını aramıştı.
Hukuk çevreleri, Lahey’deki yargıçların bu yüksek çıtayı koruyup korumayacağını ya da ceza hukuku kesinliğinden ziyade “inanmak için makul sebepler” ölçütüyle çalışan Birleşmiş Milletler (BM) soruşturma komisyonu raporları dahil olmak üzere delilleri daha geniş bir perspektiften okuyup okumayacağını yakından izliyor.
Küresel Adalet Merkezi danışmanlarından Marianne Vettori, bu davanın mahkemeye söz konusu hukuki eşiği doğrudan ele alma fırsatı sunduğunu belirtti. Gambiya’nın talepleri arasında tazminat ödenmesi, mülklerin iadesi, mültecilerin güvenli dönüşünün sağlanması, vatandaşlık haklarının geri verilmesi ve sorumluların cezalandırılması yer alıyor.
Lahey’den Gazze’ye uzanan olası etkiler
Foreign Policy, bugün açıklanacak kararın mahkemenin Gazze dosyasında vereceği hüküm için doğrudan bir ön karar niteliği taşımadığını vurguluyor. The Independent ise her dosyanın kendi vakıalarına, delillerine ve bağlamına sahip olduğunu, ancak mahkemenin “soykırım niyeti” yorumunun ve BM raporlarına atfedeceği ağırlığın Güney Afrika’nın İsrail’e karşı yürüttüğü savunmaları doğrudan etkileyebileceğini belirtiyor.
Kararın uygulanabilirliği ve siyasi baskı boyutu
Mahkemenin Myanmar’ı mahkum etmesi halinde tarihi bir emsal oluşacak; ancak hukuken bağlayıcı olan bu karar mültecilerin otomatik olarak evlerine dönmesini veya sorumluların doğrudan hapse girmesini sağlamayacak. Kararların sahada uygulanması devletlerin siyasi iradesine ve BM mekanizmalarına bağlı bulunuyor. Olası bir yaptırım veya uygulama adımının BM Güvenlik Konseyinde Çin ve Rusya’nın vetosuyla karşılaşma ihtimali de masada duruyor.
Uzmanlara göre yargısal tanıma hayati bir aşama olsa da asıl belirleyici olan, hukukun dilinin uluslararası alanda somut bir siyasi baskıya dönüşüp dönüşmeyeceği ve Lahey kararlarının yalnızca sembolik metinler olarak kalıp kalmayacağı olacak.


















