Yüksek enflasyon ve alım gücündeki sert düşüş nedeniyle kitap piyasasının durma noktasına geldiği İran’da, basılı eserlere yönelik sıra dışı bir yönelim yaşanıyor. Şair Firdevsi’nin bin yıllık ölümsüz eseri Şehname, şubat ayında patlak veren askeri krizin ardından başkent Tahran’daki kitapçılarda en çok satanlar listesinin zirvesine yerleşti. Güncel bir edebi romanı dahi satın almakta zorlanan vatandaşların milli destana yönelmesi; kültürel bir arayıştan ziyade varoluşsal tehdit altındaki toplumun psikolojik savunma refleksi olarak değerlendiriliyor.
Tahran’ın yayınevleriyle ünlü İnkılap Caddesi’ndeki kitapçılarda Şehname baskıları tükenirken, sahadaki tablo yalnızca edebi bir ilginin ötesinde ortak kimliği koruma arzusunu gözler önüne seriyor.
Raflarda baskısı kalmadı: Yabancı ilgisi de arttı
İran’ın köklü yayınevlerinden İlmi-Ferhengi’nin Genel Müdürü Cemal Hadyan Zevare, yaşanan yoğun talebin sektörde şaşkınlık yarattığını belirtti. Son aylarda depolardaki tüm Şehname nüshalarının tükendiğini aktaran Zevare, esere yönelik ilginin yalnızca ülke içiyle sınırlı kalmadığını; yurt dışındaki çevirmen ve araştırmacıların da kadim İran medeniyetini yeniden tanımak amacıyla tarihi metinlere yöneldiğini vurguladı.
Yayıncılara göre bu kitlesel refleksin arkasında, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a ve medeniyet mirasına yönelik tehditkâr açıklamaları yatıyor. Dış tehdit algısının milli kimlik duygularını tetiklediğini belirten yayıncılar, toplumun kriz anlarında kendi köklerini ve direnç hafızasını hatırlatan kaynaklara sığındığına dikkat çekiyor.
İnternet kesintileri ve kaygıya karşı “milli ilaç”
Tahran sokaklarındaki okurlar, Şehname’ye yönelimi bir gurur ve güvence arayışı olarak tanımlıyor. İnsanların kriz dönemlerinde kendilerini güçlü hissettirecek simgeler aradığını belirten vatandaşlar; Şehname’nin salt bir edebiyat metni değil, evin başköşesinde tutularak vatanın bütünlüğünü simgeleyen sembolik bir siper işlevi gördüğünü dile getiriyor.
İnternet erişiminde yaşanan aksaklıklar ve savaş endişesinin hâkim olduğu günlerde edebiyata yönelen çok sayıda kişi, bin yıllık destanı belirsizlik ortamında sığınılacak “en ucuz manevi ilaç” olarak görüyor. Aynı dönemde Firdevsi’nin Tus kentindeki anıt mezarı da ziyaretçi akınına uğruyor.
Dini söylemden milli mitolojiye: Kültür politikasında eksen kayması
Kültürel çalışmalar uzmanı Sara Mesudi, Şehname’ye yönelik ilgiyi İran toplumunun kolektif bilincindeki derin dönüşümün bir parçası olarak yorumluyor. Firdevsi’nin eseri ağır siyasi baskı dönemlerinde İran kimliğini korumak amacıyla kaleme aldığını hatırlatan Mesudi, günümüzde devlet ile toplumun bu sembolleri farklı motivasyonlarla kullandığını belirtiyor:
- Milli kimliğin öne çıkması: İran yönetiminin savaş tehdidi karşısında dini kimliğin yanı sıra milliyetçi ve mitolojik figürleri daha sık kullanmaya başladığı görülüyor.
- Tiyatrolar ve sokak afişleri: Tahran sahnelerinde Şehname kahramanlarını işleyen oyunlar sergilenirken, şehir duvarlarındaki dev panolarda milli takım ve direniş temaları destan kahramanlarıyla harmanlanıyor.
- Muhalefetin ve halkın sahiplenişi: İktidar sembolleri direniş ve birlik mesajları için kullanırken, muhalif kesimler ile halk ise eserdeki adalet ve zulme karşı duruş anlatılarını kendi varoluş mücadeleleriyle özdeşleştiriyor.
Geleceğin belirsizleştiği dönemlerde toplumların süreklilik vadeden anlatılara tutunduğunu belirten uzmanlar; Şehname’nin evlerde sadece okunmak için değil, tehlike karşısında hayatta kalma ve kimliği muhafaza etme iradesinin somut bir nişanesi olarak bulundurulduğunu kaydediyor.
