Binlerce yıllık insanlık mirası; savaşlar, depremler, iklim krizi ve yağmalar nedeniyle geri dönüşü olmayan bir yok oluş tehdidiyle karşı karşıya bulunuyor. Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da tehlike altındaki kadim medeniyet kalıntılarını kurtarmak için harekete geçen araştırmacılar, lazer tarama, fotogrametri ve üretken yapay zeka teknolojilerini devreye sokarak kültürel mirası dijital ortama taşıyor. Yıkılan tapınaklardan aşınan heykellere kadar pek çok eser, kayıp parçalarının dijital ortamda tamamlanmasıyla sanal olarak yeniden ayağa kaldırılıyor.
Kurumsal hamle: BECAIVE Merkezi ve Tunus örneği
Tarihi varlıkların dijital arşivlenmesi, bölgede kurumsal projelere dönüşüyor. Ağustos 2026’da Mısır’ın başkenti Kahire’de York Üniversitesi ile Mısır Ulusal Astronomi ve Jeofizik Araştırma Enstitüsü ortaklığında “Mısır-İngiliz Yapay Zeka ve Sanal Miras Teknolojileri Merkezi” (BECAIVE) kuruldu. Merkez, müzelerdeki eserler ile saha kalıntılarını yapay zeka destekli platformlarda eşleştirerek arkeolojik bağlamı korumayı amaçlıyor.
Tunus’ta ise kar amacı gütmeyen “Tanit XR” platformunun kurucusu Ines Said, genişletilmiş gerçeklik (XR) ve 3 boyutlu tarama yöntemleriyle açık hava müzelerini kayıt altına alıyor. Nabil kentindeki Neapolis antik kentinde yürütülen çalışmalara dikkat çeken Said, akıllı telefonlarla dahi yapılabilen taramaların orijinal eserler zarar görse bile milimetrik kopyaların korunmasını sağladığını vurguluyor. Said, sanal rekonstrüksiyonlarda gerçeğe sadık kalmak adına algoritmanın tamamladığı eksik kısımları farklı renk tonlarıyla belirttiklerini ve ham tarama verilerini gelecekteki teknolojiler için sakladıklarını ifade ediyor.
Lidar teknolojisi ve restorasyon atölyeleri
Gelişmiş lazer tarama (Lidar) verileri, yalnızca sanal sergilerde değil doğrudan fiziki restorasyon atölyelerinde de temel referans kaynağı olarak kullanılıyor:
- Milimetrik Hassasiyet: ARCHEO Consulting Başkanı arkeolog Laura K. Harrison, periyodik Lidar taramalarının insan gözünün ya da standart fotoğrafların yakalayamayacağı milimetrik yapısal deformasyonları anında tespit ettiğini belirtiyor.
- Tarihi Doğruluk: ABD’deki Tampa Union İstasyonu restorasyonunda olduğu gibi, mimarlar 3D tarama verilerinden milimetrik çizimler çıkararak kayıp pencereleri aslına uygun biçimde yeniden üretebiliyor.
- Toplumsal Hafıza: Uzmanlar, taş ve mermerden ibaret modellerin yerel halkın sözlü tarihi ve hatıralarıyla desteklenmediği takdirde “sessiz ve ruhsuz” kalacağı konusunda uyarıyor.
Tedmür Tapınağı ve “görsel ikna” yanılgısı
Avrupa merkezli “ARCHER” araştırma projesi gibi girişimler, GAN ve Gaussian Splatting algoritmalarını kullanarak mimari ögelerin kayıp kısımlarını otomatik tamamlamayı hedefliyor. Ancak Suriye’deki Tedmür (Palmyra) Antik Kenti’nde yer alan Baal Tapınağı üzerine yapılan bir çalışma, teknolojinin sınırlarını ve risklerini ortaya koydu.
Yapay zekanın tapınaktaki eksik sütun ve süslemeleri tamamlama denemesinde, 32 uzmandan 18’i (yüzde 56,2) üretilen dekoratif motiflerin tarihsel açıdan asılsız olduğunu bildirdi. İtalyan araştırmacı Paolo Clini, yapay zekanın sunduğu “göz alıcı ve ikna edici” görsellerin tek başına tarihsel bir kanıt sayılamayacağını hatırlatarak; algoritmanın ürettiği olasılıklar ile doğrulanmış arkeolojik bulguların birbirinden kesin çizgilerle ayrılması gerektiğinin altını çiziyor. Dijital ikiz teknolojisi mirası korumak için eşsiz fırsatlar sunsa da uzmanlar, hafızayı korumanın onu algoritmalarla baştan uydurmak anlamına gelmediğini vurguluyor.
