Washington ile Tahran arasında olası bir çatışma riskini azaltmak amacıyla yürütülen arabuluculuk çabaları sürerken, İran’ın nükleer programı iki ülke arasındaki gerilimin yeniden merkezine yerleşti. Orta Doğu siyaseti uzmanı Mahcub ez-Zuveyri’ye göre, 2003 yılından bu yana 23 yıldır Amerikan yaptırımlarına konu olan nükleer dosya, Tahran yönetiminin herhangi bir anlaşmayı kabul etmek için öne sürdüğü altı temel şartın en kritik halkasını oluşturuyor.
Artan Amerikan baskıları karşısında İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan (NPT) çekilme kartını masaya sürdü. İran Uzmanlar Meclisi perşembe günü yaptığı açıklamada, antlaşmadan çıkış seçeneğinin değerlendirilmesinin artık kaçınılmaz bir zorunluluk ve ulusal bir talep haline geldiğini duyurdu. Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai ise zenginleştirilmiş uranyum stokunun tek bir zerresinin dahi ülke dışına çıkarılmasına izin vermeyeceklerini belirterek, olası yeni ABD saldırılarının sonuçları konusunda uyarıda bulundu. Buna karşılık ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın nükleer silaha sahip olmasını engelleyeceklerini vurgulayarak, Washington’ın daha fazla İran tesisini imha etmek zorunda kalmamasını umduğunu ifade etti.
Nükleer dosya neden yeniden gündeme geldi?
Al Jazeera ekranlarında süreci değerlendiren siyasi analist Mahcub ez-Zuveyri, Washington yönetiminin Hürmüz Boğazı tartışmalarının nükleer dosyayı gölgede bıraktığını düşünerek konuyu yeniden ön plana çektiğini belirtti. Tahran’ın ise mevcut tutumuyla nükleer programı Washington’a karşı bir baskı aracı olarak kullanmayı ve güvenlik garantileri elde etmeyi hedeflediği değerlendiriliyor.
Başlangıçta nükleer başlığı mutabakat zaptına dahil etmeyi reddeden İran’ın, sunulan yedi şartın ardından ekonomik kazanımlar elde etmesi koşuluyla bu konuyu müzakere takvimine almayı kabul ederek kısmi bir esneklik gösterdiği aktarılıyor. Diğer yandan ABD ve İsrail’in, Natanz tesisindeki faaliyetlerin büyük ölçüde aktarıldığı belirtilen Kazma Dağı nükleer sahasındaki çalışmaları tehdit olarak gördüğü ifade ediliyor. Trump’ın Kasım 2026 başında bu tesise yönelik hızlı müdahale tehdidinde bulunmasının ardından, Eylül 2026 tarihli uydu görüntülerinde tesisin tünel girişlerindeki tahkimat çalışmalarının sürdüğü gözlemlendi.
İran’ın nükleer doktrininde değişim sinyalleri
İran’da nükleer ve savunma doktrininin değiştirilmesine yönelik tartışmaların 12 günlük savaş sürecinden bu yana gündemde olduğuna dikkat çekiliyor. Ancak mevcut açıklamaların doğrudan dini liderin faaliyetlerini denetleyen seçilmiş organ olan Uzmanlar Meclisi’nden gelmesi, devlet kurumlarına antlaşmadan çekilme yönünde verilen dolaylı bir mesaj olarak yorumlanıyor.
Muhsin Rızai’nin zenginleştirilmiş materyallerin yurt dışına çıkarılmasına yönelik sert tutumunun arkasında ise 2015 nükleer anlaşması tecrübesinin yattığı belirtiliyor. O dönemde zenginleştirilmiş uranyumun bir kısmının Rusya’ya devredilmesine onay veren İranlı yetkililerin ülke içinde ulusal çıkarlardan taviz vermekle suçlandığı hatırlatılarak, mevcut siyasi elitlerin benzer bir eleştiriye maruz kalmamak için temkinli hareket ettiği vurgulanıyor.
Uzlaşı formülü ve hedef alınan tesisler
Uzmanlar, İran’ın 2015 yılında yüzde 3,5 oranında zenginleştirmeyi ve habersiz denetimleri kabul ettiğini, ayrıca savaştan yaklaşık 39 gün önce Washington ile bir ön mutabakata vardığını hatırlatarak diplomatik seçeneklerin tamamen tükenmediğine işaret ediyor. Washington’ın yapıcı bir rol üstlenmesi halinde, İran’daki uranyumun Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (UAEA) bağlı yakıt bankasına devredilmesi gibi ara formüllerin yeniden devreye girebileceği belirtiliyor.
Öte yandan 2025 yazında ve Şubat 2026’dan itibaren yaşanan iki ayrı çatışma turunda İran’daki kritik nükleer tesislerin hedef alındığı kaydedildi. Bu saldırılarda başta Natanz, Arak, Erdekan ve Fordo olmak üzere birçok stratejik tesisin birden fazla kez vurulduğu bilgisi paylaşıldı.
