Uydu görüntüleri ve deniz trafiği verileri, ABD deniz ablukası altındaki İran’ın dış ticaret haritasında köklü bir değişim yaşandığını ortaya koydu. Al Jazeera Açık Kaynak Birimi’nin Planet ve Sentinel-2 optik görüntüleri ile 1.700’den fazla Sentinel-1 radar kaydını inceleyerek hazırladığı analize göre, Tahran yönetimi Basra Körfezi ve Umman Denizi’ndeki ana limanlarında yaşanan keskin düşüşü telafi etmek için kuzeydeki Hazar Denizi limanlarına yöneldi.
28 Şubat 2026’da başlayan ABD-İsrail saldırılarının ardından Washington yönetiminin 13 Nisan’da başlattığı ve 14 Temmuz’da yeniden devreye aldığı deniz ablukası, güney limanlarındaki gemi trafiğini büyük ölçüde sekteye uğrattı. Bu gelişme üzerine İran, Rusya, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan ile doğrudan deniz bağlantısı sağlayan kuzey limanlarını “arka kapı” olarak devreye soktu.
Kuzeydeki Hazar limanlarında yoğunluk rekor kırdı
Uydu verileri ve denizcilik platformu MarineTraffic kayıtları, İran’ın kuzey kıyılarındaki limanlarda belirgin bir hareketlilik artışına işaret ediyor:
- Emirabad Limanı: Ocak ve şubat aylarında 5 ila 7 geminin demirlediği limanda, 5 Kasım itibarıyla 15 gemi tespit edildi. Mazenderan Vali Yardımcısı İbrahim Tulayi, yalnızca temmuz ayında bu limandan ülkeye 1 milyon tondan fazla temel ihtiyaç maddesi giriş yaptığını açıkladı.
- Novşehr Limanı: Savaş öncesinde 3 geminin bulunduğu limanda rıhtım doluluk oranı yüzde 88 artış gösterdi. MarineTraffic verilerine göre şubat ayında 5 olan aylık gemi varış sayısı, ağustos ayında 36’ya yükseldi.
- Enzeli ve Hazar (Caspian) Limanları: Enzeli Limanı’nda demirli gemi sayısı 3’ten 14’e çıkarken, depolama sahalarının branda ile örtülü yüklerle dolduğu gözlemlendi.
İran Yol ve Şehircilik Bakanı Ferzane Sadık Malvacerd, 3 Kasım’da yaptığı açıklamada, İran takvimine göre yılın ilk altı ayında kuzey limanlarından yapılan ithalatın geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 76, ihracatın ise yüzde 10 oranında arttığını doğruladı.
Güney limanları ve Harg Adası’nda sert düşüş
Kuzeydeki yoğunluğun aksine, ABD ablukasının doğrudan hedefi olan güney limanlarında ticari faaliyetler durma noktasına geldi. Basra Körfezi’nin kuzey ucundaki İmam Humeyni Limanı’nda rıhtım doluluk oranı savaş öncesi döneme göre yüzde 45 gerilerken, ülkenin en büyük konteyner terminali olan Bender Abbas yakınlarındaki Şehit Recai Limanı’nın batı sahalarının büyük ölçüde boşaldığı görüldü.
İran’ın ana petrol ihracat terminali olan Harg Adası’nda ise 2025 yılında incelenen 83 radar görüntüsünün 80’inde yükleme iskelelerinde petrol tankerleri yer alırken, 14 Temmuz’da yeniden başlayan abluka sonrasında incelenen 39 görüntünün yalnızca 7’sinde tanker tespit edilebildi.
Kapasite sınırları ve ABD’nin “Demir Kapı” hamlesi
Hazar Denizi rotası İran’a nefes aldırsa da uzmanlar bu hattın güney limanlarının yerini tamamen dolduramayacağına dikkat çekiyor. İran Limanlar ve Denizcilik Kurumu Genel Müdürü Muhammed Şekibi Neseb’in verilerine göre, ülkenin yıllık 300 milyon tonluk toplam liman kapasitesinin yalnızca 30 milyon tonluk kısmı kuzey limanlarında bulunuyor. Ayrıca Hazar Denizi’ndeki su seviyesinin düşmesi nedeniyle 6 bin tonluk gemilerin yanaşabildiği rıhtımlar artık en fazla 4 bin tonluk gemilere hizmet verebiliyor.
İran Ticaret Odası Tarım Komitesi Başkanı da 11 Kasım’da yaptığı açıklamada, altyapı yetersizliği nedeniyle Hazar limanlarında yaklaşık 60 geminin tahliye için beklediğini ve normalde 10-12 saat süren boşaltma işlemlerinin 3 güne kadar uzadığını belirtti. Özellikle Rusya’nın Astrahan Limanı’ndan gelen gemilerin yoğunluk oluşturduğu bu hatta Tahran yönetimi kapasiteyi yıllık 17 milyon tona çıkarmayı hedefliyor.
Öte yandan ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), İran’ın kuzey rotasına yönelmesine karşı 7 Kasım’da “Demir Kapı Görev Gücü”nü (Task Force Iron Gate) kurduğunu duyurdu. Yeni görev gücünün, İran’ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden gerçekleştirilen yaptırım kapsamındaki malzeme, çift kullanımlı teknoloji ve gelişmiş silah sevkiyatlarını engellemek amacıyla koordinasyon sağlayacağı bildirildi.
