İran’da savunma ve nükleer doktrinin gözden geçirilmesine yönelik çağrılar, bireysel açıklamaların ötesine geçerek kurumsal bir boyut kazandı. İran Uzmanlar Meclisi, yayımladığı son bildiriyle yetkilileri Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan (NPT) çekilme seçeneğini değerlendirmeye ve ülkenin caydırıcılık kapasitesini yeniden inşa etmeye çağırdı.
Tasnim Haber Ajansı tarafından perşembe günü yayımlanan bildiride, dış tehditlerin ve ülkenin nükleer bilgi birikimini hedef alan saldırıların uluslararası kurumlara olan güveni sarstığı belirtildi. Meclis, yeni bir caydırıcı güç oluşturmanın “kaçınılmaz bir zorunluluk ve ulusal bir talep” haline geldiğini vurguladı.
İran’ın nükleer doktrini neye dayanıyor?
Tahran yönetiminin nükleer politikası, 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in düzenlediği saldırılarda hayatını kaybeden eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in nükleer silahların üretimini, bulundurulmasını ve depolanmasını yasaklayan fetvasına dayanıyordu. Tahran, bu fetva doğrultusunda nükleer programının yalnızca barışçıl amaçlar taşıdığını savunuyordu.
Ancak ABD istihbarat değerlendirmeleri, bu resmi doktrinin İran’ın siyasi bir karar alması halinde nükleer silah üretebilecek teknik ve endüstriyel bilgi birikimini geliştirmesine engel olmadığını ortaya koyuyor. 1979 devriminin ardından kurulan ve 1983’te yetkileri dini lideri seçmek ve denetlemekle sınırlandırılan Uzmanlar Meclisi’nin bu çıkışı, mevcut doktrinin dış tehditleri önlemedeki yeterliliğine dair ülke içindeki derin tartışmaları yansıtıyor.
Tartışmalar cuma hutbelerine taşındı
Nükleer doktrin değişikliği tartışmaları, son haftalarda siyasi çevrelerden sokaklara ve cuma hutbelerine kadar yayıldı. Ay başında Tahran Cuma İmamı Muhammed Cevad Ali Ekberi, doktrinin gözden geçirilmesinin “ulusal bir talep” olduğunu söylerken, Meşhed Cuma İmamı Ayetullah Ahmed Alemülhüda ise “atom bombasına sahip olmanın dini bir vecibe olduğunu” savundu. Tahran Belediye Başkanı Rıza Zakani de olağanüstü tehditlerin liderliği bu konuda politika değişikliğine zorlayabileceğini ifade etti.
Buna karşın İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, yeni dini lider Mücteba Hamaney’in önceki fetvayı iptal edeceği yönündeki iddiaları yalanlayarak hükümet düzeyinde alınmış yeni bir karar bulunmadığını bildirdi. Rızai, geçmiş deneyimlerin İran’ın taahhütlerine uymasının askeri saldırıları önlemediğini gösterdiğini ve bu durumun diplomatik yaklaşımlarında değişikliğe yol açtığını belirtti.
Zenginleştirilmiş uranyum stoku ülke içinde kalacak
Nükleer müzakerelerdeki en kritik başlıklardan biri olan yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogramlık uranyum stokunun akıbeti konusunda Tahran’dan net bir açıklama geldi. İran yönetimi, zenginleştirilmiş uranyumun hiçbir miktarının ülke dışına çıkarılmayacağını duyurdu.
Konuya ilişkin konuşan Muhsin Rızai, “İran’dan tek bir zerre bile zenginleştirilmiş madde çıkarmayacağız” dedi. Rusya’ya da bu kararın iletildiğini belirten Rızai, söz konusu materyalin nükleer enerjiyle çalışan gemi ve denizaltıların tasarım ve işletiminde kullanılmak üzere ülke içinde tutulacağını açıkladı.
ABD’nin 20 milyon dolarlık ödül ilanına tepki
Diğer yandan İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın “Adalet İçin Ödül” programı kapsamında İran’ın nükleer programına dair bilgi paylaşanlara 20 milyon dolara kadar ödül verileceğini duyurmasına sert tepki gösterdi. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) tarafından da paylaşılan ilanı “esef verici” olarak nitelendiren Erakçi, Birleşmiş Milletler ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nı (UAEA) bu adımı kınamaya çağırdı.
Erakçi, söz konusu ödül teklifinin İranlı nükleer bilim insanlarına ve tesislerine yönelik casusluk ve sabotaj faaliyetlerini teşvik ettiğini vurgulayarak, bunun NPT’nin 4. maddesi kapsamındaki barışçıl nükleer enerji üretim hakkını baltalamayı amaçladığını ifade etti.
Savaşın gölgesinde Hürmüz Boğazı krizi
28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ve Ali Hamaney’in hayatını kaybetmesiyle başlayan savaş sürerken, ABD Başkanı Donald Trump düzenledikleri operasyonlarla İran’ın nükleer programının fiilen yok edildiğini savunuyor. Savaşın başlangıcından bu yana küresel enerji arzının kilit noktası olan Hürmüz Boğazı’nı ablukada tutan Tahran yönetimi ise geçişlerin yeniden açılması için dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını ve yaptırımların kaldırılmasını şart koşuyor.
