Suriye ve Fransa, devrik rejimin kilit isimlerinden Rıfat Esad’a ait dondurulmuş ve el konulmuş mal varlıklarının Suriye halkının yararına kullanılması konusunda somut bir adım attı. Suriye Resmi Haber Ajansı SANA’nın aktardığına göre, Suriye Dışişleri ve Gurbetçiler Bakanlığı Uluslararası İşbirliği İdaresi Müdürü Kuteybe Kadiş ile Fransa’nın Suriye Özel Temsilcisi Jean-François Guillaume, 7 Kasım 2026’da Paris’te bir araya gelerek ortak bir yönetişim komitesi kurulması konusunda mutabakata vardı.
Söz konusu komite, Rıfat Esad’dan el konulan yaklaşık 54 milyon avroluk kaynağın Suriye’deki kalkınma projelerinde değerlendirilmesini denetleyecek ve taraflar arasında proje önerilerinin paylaşımını yönetecek. Bu adım, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un 7 Temmuz 2026’daki Şam ziyareti sırasında Suriye Dışişleri Bakanı Esad Şeybani ve Fransız mevkidaşı Jean-Noël Barrot tarafından imzalanan niyet beyanının devamı niteliğini taşıyor.
Hukuki süreç ve kaynakların tahsis aşamaları
Fransa’da yürütülen yargı süreci sonunda Rıfat Esad’ın yaklaşık 90 milyon avro (99 milyon dolar) değerindeki mal varlığına el konulması kararı, Eylül 2022’de Fransız Yargıtayının onayıyla kesinleşmişti. Temmuz 2026’da imzalanan niyet beyanı ve kasım ayında uzlaşılan yönetişim mekanizmasının ardından sıradaki aşamaları fonların transferi ve harcanması oluşturuyor.
Ağustos 2021 tarihli Fransız yasası, bu tür yolsuzluk ve kara para aklama davalarından elde edilen gelirlerin şeffaflık, hesap verebilirlik ve sivil toplum katılımı ilkeleri çerçevesinde ilgili ülke halkının kalkınmasına aktarılmasını öngörüyor. Ayrıca Kasım 2022 tarihli Fransız Başbakanlık genelgesi, kaynakların somut ve nihai kullanım alanları netleşmeden herhangi bir para transferi yapılmasını yasaklıyor. Bu durum, fonların kullanım alanlarının belirlenmesi sürecinin halen açık olduğunu ortaya koyuyor.
Yeniden imar mı, mağdurların zararının tazmini mi?
Süreç ilerlerken insan hakları savunucuları ve hukukçuların gündemindeki temel soru, kurulacak yönetişim komitesinde eski rejim mağdurlarına ve ailelerine yer verilip verilmeyeceği oldu. Suriye İnsan Hakları Ağı’nın (SNHR) da yer aldığı “Suriye’de Adalet İçin Varlıkların Geri Kazanılması” çalışma grubu, hazırladığı araştırma raporunda yolsuzluk kaynaklı varlıkların yalnızca genel altyapı projelerine değil, aynı zamanda ağır insan hakları ihlallerine maruz kalan mağdurların zararlarının tazmin edilmesine (onarım) ayrılmasını öneriyor.
Uzmanlar, insani yardım ile “zararın tazmini” kavramları arasındaki farka dikkat çekiyor. İnsani yardım acil ihtiyaçlara yanıt verirken; zararın tazmini mağdurun hakkını ve uğradığı haksızlığın sorumluluğunu resmen tanıyor.
Yolsuzluk ve baskı mekanizmasının kesişimi
Raporlarda, Suriye’de geçmiş dönemde yolsuzluğun sadece rüşvetle sınırlı kalmadığı; keyfi gözaltı ve zorla kaybetmelerin de bir gelir kapısına dönüştürüldüğü vurgulanıyor. Tutukluların mallarına el konulması, ailelerden yakınlarının akıbetine dair bilgi vermek veya serbest bırakılmalarını sağlamak için yüksek meblağlar talep edilmesi ve geri alınan bölgelerdeki evlerin “bina yağmalama” ihaleleriyle satılması bu sistemin parçaları olarak gösteriliyor.
Rıfat Esad’ın hukuki geçmişi de siyasi güç, yasa dışı zenginleşme ve şiddetin iç içe geçtiğini ortaya koyuyor:
- Fransa’da organize suç örgütü kapsamında Suriye kamu fonlarını aklama ve nitelikli vergi kaçakçılığı suçlarından mahkum edildi.
- İsviçre Federal Savcılığı ise Mart 2024’te, Şubat 1982’deki Hama olayları sırasında “Savunma Tugayları” komutanı sıfatıyla savaş suçu ve insanlığa karşı suç işlediği gerekçesiyle hakkında dava açtı; ancak bu dava Esad’ın 20 Ocak 2026’daki ölümünün ardından 31 Mart 2026’da düşürüldü.
Uluslararası hukuk ve emsal niteliği
Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’ne taraf olan Suriye, hak ihlallerine uğrayan bireylere etkili telafi yolları sunma yükümlülüğü taşıyor. 2003 yılında imzaladığı Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi’nin onay sürecini tamamlamaya hazırlanan Şam yönetiminin, sözleşmenin varlıkların iadesini düzenleyen 57. maddesini devreye sokması bekleniyor.
İspanya’da da Rıfat Esad ailesine bağlı diğer varlıkların kara para aklama soruşturması kapsamında halen dondurulmuş durumda olduğu hatırlatılırken, Fransa ile başlatılan bu ilk resmi iade mekanizmasının gelecekteki benzer süreçler için emsal teşkil edeceği belirtiliyor. İşkence mağdurları, kayıp yakınları ve mülkleri gasbedilenlerin komitede güvenli ve şeffaf biçimde temsil edilmesi halinde, geri kazanılan fonların hem altyapı onarımına hem de mağdurların tedavisi ve geçim kaynaklarının iadesine doğrudan katkı sunabileceği ifade ediliyor.








