Hürmüz Boğazı’ndan Babülmendep ve Süveyş Kanalı’na uzanan Orta Doğu su yolları, küresel ticaretin en hayati damarları olma özelliğini korurken, son on yılda uluslararası krizlerde ekonomik yaptırımların bir silah olarak yaygınlaşması deniz ticaretinin yapısını kökten değiştirdi. Büyük enerji ihracatçısı ülkelere uygulanan ambargolar, dünya ticaretini durdurmak yerine Batı finans ve sigorta sisteminin radarı dışında faaliyet gösteren paralel bir yapıyı, yani “Karanlık Filolar” (Dark Fleets) ekonomisini doğurdu.
Denizcilik takip şirketlerinin verilerine göre bugün küresel petrol tankeri filosunun yaklaşık yüzde 10’una denk gelen 600 ila 800 arasında gemi bu kayıt dışı ağın içinde hareket ediyor. Çoğunluğu 20 yaşın üzerindeki hurdaya ayrılması gereken eski tankerlerden oluşan bu filo, hukuki takipten kaçmak amacıyla vergi cennetlerinde kurulmuş paravan şirketler üzerinden işletiliyor.
Deniz sigortacılığının jeopolitik bir silaha dönüşmesi
Tarihsel olarak küresel deniz ticaretinin yaklaşık yüzde 90’ı, merkezi Londra’da bulunan Uluslararası Koruma ve Tazmin Kulüpleri (P&I Clubs) tarafından sigortalanıyor ve kaza başına 3,1 milyar dolara kadar çevre ile çarpışma tazminatı güvencesi sunuyor. Ancak ABD ve Avrupalı müttefiklerin yaptırım kapsamındaki petrolü taşıyan gemilere sigorta hizmetini yasaklaması, küresel deniz taşımacılığını Batı kurallarına uyan “beyaz ticaret” ve alternatif hayatta kalma yolları arayan “karanlık ticaret” olarak ikiye böldü.
Otomatik Tanımlama Sistemlerini (AIS) kapatan ve GPS koordinatlarını sahte sinyallerle manipüle eden (spoofing) bu tankerler, uluslararası geçerliliği olan sigorta poliçeleri yerine sahte belgelere ya da kriz anında döviz likiditesi bulunmayan yaptırım altındaki ülkelerin sınırlı devlet garantilerine dayanıyor.
Orta Doğu’nun sırtındaki iki büyük ekonomik ve çevresel fatura
Büyük güçler arasındaki finansal yaptırım savaşının bedelini, coğrafi konumu nedeniyle en ağır şekilde Orta Doğu ülkeleri ödüyor. Kayıt dışı gemilerin bölge sularından geçişi iki kritik riski beraberinde getiriyor:
- Finansal ve çevresel felaket riski: Piyasa değeri yaklaşık 150 milyon dolar olan iki milyon varil petrol taşıyan sigortasız bir süper tankerin (VLCC) Basra Körfezi veya Kızıldeniz’de kaza yapması halinde, temizlik, kıyı rehabilitasyonu, balıkçılık tazminatları ve su arıtma tesislerinin durmasının doğrudan maliyeti 1,5 ila 3 milyar dolar arasında hesaplanıyor. Arka planında maddi varlığı olmayan paravan şirketler bulunduğu için bu devasa faturanın doğrudan bölge ülkelerinin kendi bütçelerinden çıkması tehlikesi doğuyor.
- Lojistik tıkanıklık ve ithal enflasyon: Yüzlerce geminin takip cihazlarını kapatarak yoğun su yollarında “kör noktalar” oluşturması, sahil güvenlik ve deniz trafik birimlerini yavaşlatıcı olağanüstü önlemler almaya zorluyor. Büyük ticari gemilerin günlük 50 bin ila 70 bin doları bulan gecikme maliyetleri tedarik zincirlerini bozarken, yasal gemilerin sigorta primlerini artırarak Orta Doğu pazarlarına “ithal enflasyon” ve gıda fiyat artışı olarak yansıyor.
Uzmanlar, küresel ekonomik sistemdeki bu bölünmenin kalıcı bir yapısal soruna dönüştüğüne işaret ederek, bölge ülkelerinin kıyılarında milyarlarca dolarlık telafisi imkansız bir felaket yaşanmadan önce kendi sularından geçen her gemi için zorunlu mali teminat veya egemen sigorta protokolleri oluşturması gerektiğini vurguluyor.


















