İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Eylül 2023’te, “Aksa Tufanı” operasyonundan yalnızca iki hafta önce Birleşmiş Milletler (BM) 78. Genel Kurulu kürsüsüne elinde iki farklı Orta Doğu haritasıyla çıktı. İlk harita, 1948 yılında düşman bir Arap çevresiyle kuşatılmış izole bir İsrail’i tasvir ederken; “Yeni Orta Doğu” başlıklı ikinci harita, normalleşme anlaşmaları imzalayan veya imzalaması beklenen Arap ülkeleriyle çevrili yeşil bir kuşak içindeki İsrail’i gösteriyordu. Dikkat çeken en kritik detay ise Ürdün Nehri ile Akdeniz arasındaki toprakların tamamının İsrail sınırları içinde gösterilmesi, Batı Şeria ve Gazze Şeridi’nin Filistin toprağı olarak ayrılmamasıydı.
Ancak 7 Ekim sürecinin ardından Gazze savaşı ve bölgesel gerilimlerin tırmanmasıyla Netanyahu’nun “Yeni Orta Doğu” projeksiyonu sarsıldı. Bir yıl sonra aynı BM kürsüsüne dönen Netanyahu, bu kez elinde “Bereket” ve “Lanet” adını verdiği iki karşıt harita tutuyordu. “Bereket” haritası İsrail ve Arap ortaklarını simgelerken; “Lanet” haritası Hint Okyanusu’ndan Akdeniz’e uzanan İran etki alanını resmediyordu.
Üç yılda değişen haritalar ve yeni jeopolitik bloklar
Takvimler 18 Ekim 2026’yı gösterdiğinde Netanyahu, bu kez kendi tasarımı olmayan, Alman Friedrich Ebert Vakfı tarafından yayımlanmış çok daha karmaşık bir haritayla kamuoyunun karşısına çıktı. Genişletilmiş Orta Doğu’yu rekabet halindeki jeopolitik bloklar üzerinden okuyan bu haritada bölgesel dengelerin köklü biçimde değiştiği görüldü:
- Altılı İttifak bloku: İsrail; Yunanistan, Etiyopya ve Hindistan gibi ülkelerle birlikte Sudan, Libya, Yemen ve Afrika Boynuzu’ndaki yerel veya ayrılıkçı güçlerin kontrolündeki bölgelerle aynı safta yer aldı.
- Sünni Elmas bloku: Netanyahu’nun 2023’te normalleşme merkezine koyduğu Suudi Arabistan ile barış anlaşması bulunan Mısır; Türkiye ve Pakistan ile birlikte “Sünni Elmas” adı verilen ayrı bir blokta konumlandırıldı. İsrail ile 1994’ten beri barış anlaşması bulunan Ürdün ise bu blokun dost ülkeleri arasında sınıflandırıldı.
Haritalardaki sınırlar ve ittifaklar hızla değişse de Netanyahu’nun siyasi mesajlarını görsel materyaller ve haritalar üzerinden verme alışkanlığı hiç değişmedi.
Mimarlık eğitimi ve babasından miras kalan üslup
Netanyahu’nun harita ve diyagramlara olan düşkünlüğünün kökleri hem diplomatik kariyerinin başlangıcına hem de kişisel geçmişine uzanıyor. 25 Mayıs 1990’da Cenevre’deki BM Güvenlik Konseyi oturumunda Filistin lideri Yaser Arafat’ın 10 Agorotluk İsrail madeni parasındaki kabartmayı “Büyük İsrail” haritası olarak sunmasına karşılık, dönemin Dışişleri Bakan Yardımcısı Netanyahu da Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) amblemlerindeki haritaları büyüterek kürsüye taşımıştı.
Biyografi yazarı Anshel Pfeffer’a göre Netanyahu, 1970’lerin sonunda ABD’de “Ben Nitay” takma adıyla katıldığı televizyon tartışmalarında karmaşık siyasi meseleleri Amerikan kamuoyunun anlayabileceği basit, keskin ve akılda kalıcı karşılaştırmalara indirgemeyi öğrendi. İsrailli gazeteci Kaveh Shafran ise Netanyahu’nun On Sırrı adlı kitabında, gençliğinde çizime tutkuyla bağlı olan Netanyahu’nun annesinin teşvikiyle Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) mimarlık eğitimi aldığını ve şehir planlama hayalleri kurduğunu hatırlatarak, fikirleri görselleştirme becerisinin bu eğitimden beslendiğini vurguluyor.
“Üstenci iletişim” ve çerçeveleme teorisi
Sosyal psikoloji ve siyasal iletişim uzmanları ise Netanyahu’nun bu yöntemini farklı açılardan analiz ediyor:
- Üstenci iletişim: 1995 tarihli bir araştırmaya atıfla uzmanlar, muhatabın anlama kapasitesini düşük görerek aşırı basitleştirmeye gitmenin “üstenci bir iletişim” biçimi olduğunu belirtiyor. Gazeteci David Remnick ve David Margolick’in aktardığı detaylara göre, ünlü tarihçi babası Benzion Netanyahu’nun başbakanlık koltuğuna oturduktan sonra bile oğlunu telefonla arayarak konuşmalarındaki dil bilgisi hatalarını düzeltmesi, Netanyahu’nun “her şeyi bilen öğretmen” edasıyla topluma ders verme refleksini şekillendirmiş olabilir.
- Gerçekliği yönlendirme (Çerçeveleme): Siyasal iletişimci Robert Entman’ın çerçeveleme teorisine göre haritalar yalnızca coğrafi bilgi sunmaz; neyin gösterilip neyin dışarıda bırakılacağına karar vererek izleyiciye belirli bir gerçeklik algısı dayatır.
- Ters tepen görseller: İsrailli araştırmacı Ayelet Cohen, bu gösterişli sunumların zaman zaman amaçlananın aksine alay konusu olabileceğine dikkat çekiyor. Nitekim Şubat 2018’deki Münih Güvenlik Konferansı’nda Netanyahu’nun İran’a ait olduğunu söyleyerek havaya kaldırdığı İHA enkazı parçası, sosyal medyada hakkındaki yolsuzluk soruşturmalarına gönderme yapılarak puro kutusu montajlarıyla mizah malzemesine dönüştürülmüştü.
Son üç yılda tam 7 kez kamuoyu önünde harita kullanan Netanyahu’nun (tüm siyasi kariyerindeki harita kullanımlarının yaklaşık üçte biri), artan bölgesel krizler karşısında kontrolün kendisinde olduğu algısını pekiştirmek için bu yönteme daha sık başvurduğu görülüyor.
Siyonist siyasi gelenekte haritanın tarihsel rolü
Netanyahu’nun harita tutkusu yalnızca kişisel özellikleriyle sınırlı değil; aynı zamanda Siyonist hareketin kuruluşundan bu yana süregelen köklü bir siyasi geleneğin devamı niteliği taşıyor. 1920’lerdeki İngiliz Mandası döneminden itibaren “Eretz İsrail” (İsrail Toprağı) olarak adlandırılan Filistin haritası, pullardan afişlere kadar hem ulusal bir sembol hem de propaganda aracı olarak kullanıldı.
1913 yılında Kudüs’te kurulan Filistin’i Keşif Yahudi Cemiyeti’nin kurucularından birinin belirttiği üzere, bir toprağa hakim olmak için askeri gücün yanı sıra o coğrafyanın tarihini ve haritasını bilimsel olarak kayda geçirmek temel bir strateji olarak benimsendi. 1929’da Yahudi Ulusal Fonu ve 1932’de Keren Hayesod tarafından hazırlanan ve Yahudi yerleşimlerini kırmızıyla işaretleyen haritalar, ABD’deki bağış kampanyalarını harekete geçirmek için kullanıldı.
1948’de İsrail’in kurulmasının ardından araştırmacılar Maoz Azaryahu ve Arnon Golan’ın işaret ettiği üzere Arapça yer isimlerinin İbraniceleştirilmesiyle haritalar kimlik inşasının bir parçasına dönüştü. Netanyahu’nun 2023’te Filistin topraklarını silerek sunduğu harita da bu tarihsel geleneğin günümüzdeki yansıması olarak değerlendiriliyor.


















