Bugünkü İstanbul olan Konstantinopolis’in fethi, kurucusu Muaviye bin Ebu Süfyan döneminden itibaren Emevi Devleti’nin Bizans’a yönelik askeri politikasının değişmez bir hedefi haline geldi. Şam bölgesinin Bizans’a karşı kara ve deniz harekatları için istikrarlı bir üs haline gelmesiyle birlikte bu hedef somut seferlere dönüştü.
Muaviye, Bizans başkentine doğrudan tek bir seferle yönelmedi; öncesinde “Savaif ve Şevati” adı verilen yaz ve kış akınlarıyla Anadolu içlerine ilerleyerek bölge coğrafyası ve kaleleri hakkında derin bir askeri tecrübe kazandırdı. Bu strateji, Taberi ve Fesevi’nin hicri 49, Halife bin Hayyat’ın ise hicri 50 yılına tarihlendirdiği büyük seferle zirveye ulaştı. Muaviye, Süfyan bin Avf komutasında büyük bir ordu gönderdi ve ardından oğlu Yezid’i takviye kuvvetlerle bu orduya kattı. Abdullah bin Abbas, Abdullah bin Ömer, Abdullah bin Zübeyr ve Ebu Eyyub el-Ensari gibi önde gelen sahabilerin de yer aldığı ordu surlara kadar ulaştı. Şiddetli çarpışmaların ardından açlık ve salgın hastalıklar nedeniyle ordu Şam’a dönerken, Ebu Eyyub el-Ensari kuşatma sırasında vefat ederek İstanbul surlarının yakınına defnedildi.
Abdülmelik bin Mervan ve oğullarının Anadolu seferleri
Hicri 73 yılında iç karışıklıkları sona erdirerek devlet birliğini yeniden sağlayan Halife Abdülmelik bin Mervan, dikkatini yeniden Bizans cephesine çevirdi. Kardeşi Muhammed bin Mervan’ı El-Cezire ve Ermenistan valiliğine atayan Abdülmelik, 692 yılında Sebastopolis yakınlarında Bizans İmparatoru II. Justinianos’un ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, İslam ordularının sınır savunmasından çıkarak Anadolu’da sistematik bir baskı kurmasının önünü açtı.
Hicri 81’de Ubeydullah bin Abdülmelik Kalikala’yı (bugünkü Erzurum), 84’te ise kardeşi Abdullah Kilikya’daki Misis’i fethederek ileri karakollar kurdu. Velid bin Abdülmelik ve Süleyman bin Abdülmelik dönemlerinde ise komutan Mesleme bin Abdülmelik öne çıktı. Mesleme ve yeğeni Abbas bin Velid; Tyana, Amorium (Ammuriye), Ereğli, Sivas ve Tarsus gibi pek çok stratejik kaleye seferler düzenledi. Müslümanların büyük bir sefer hazırlığında olduğunu öğrenen Bizans İmparatoru II. Anastasios, halkına üç yıllık erzak depolamasını emretti, yoksulların şehri terk etmesini istedi ve surları mancınıklarla tahkim etti.
717-718 büyük İstanbul kuşatması nasıl başladı?
Velid bin Abdülmelik’in hazırlıkları tamamlayamadan 715 yılında vefat etmesi üzerine halife olan Süleyman bin Abdülmelik, projeyi devraldı. İbn Kesir’in aktardığına göre Süleyman; Şam, El-Cezire ve Musul’dan toplanan yaklaşık 120 bin kişilik kara ordusu ile Mısır ve Kuzey Afrika’dan Ömer bin Hübeyre komutasında gelen bin (Bizans kaynaklarına göre bin 800) gemilik donanmayı kardeşi Mesleme bin Abdülmelik’in emrine verdi.
Sefer planlamasında Endülüs fatihi Musa bin Nusayr yol üzerindeki kalelerin adım adım düşürülmesini önerirken, Mesleme doğrudan Konstantinopolis’e yürünmesini savundu. Sarayda Mesleme’nin planı kabul gördü ve 717 yazında kara ordusu, eylül ayında ise donanma İstanbul surları önüne ulaşarak şehri kuşattı.
İki tarafta da baş gösteren açlık ve Ömer bin Abdülaziz’in kararı
Yaklaşık bir yıl süren kuşatma, hem kuşatanları hem de kuşatılanları tüketti. Tarihçi Taberi, erzakı tükenen Emevi askerlerinin binek hayvanlarını, derileri ve ağaç yapraklarını yemek zorunda kaldığını kaydeder. Kuşatma altındaki şehirde de kıtlık baş gösterince Bizanslılar, Mesleme’ye kişi başı bir dinar vergi ödemeyi teklif etti ancak bu teklif reddedildi.
Halife Süleyman bin Abdülmelik’in vefatıyla hilafete geçen Ömer bin Abdülaziz, kuşatmanın askeri açıdan sonuç alma ihtimalinin kalmadığını görerek ordunun imha olmasını önlemek adına geri çekilme emri verdi. Mesleme’ye takviye atlar ve bol miktarda erzak gönderen yeni halifenin talimatıyla kuşatma 15 Ağustos 718 tarihinde kaldırıldı. Çekilme öncesinde varılan mutabakatla Bizanslılar, Mesleme bin Abdülmelik’in Konstantinopolis içinde inşa ettirdiği camiyi korumayı taahhüt etti.
Konstantinopolis neden düşmedi?
Tarihçiler, Emevi kuşatmasının başarısız olmasında dört temel faktörün belirleyici olduğunu vurgulamaktadır:
- İmparator III. Leon’un siyasi manevrası: Anadolu orduları komutanı olan Leon, imparatorluk tahtını ele geçirmek için önce Emevilerle iş birliği görüntüsü verdi. İslam kaynaklarına göre Leon, şehri teslim alacağı vaadiyle Mesleme’yi elindeki erzakı yakmaya ikna etti. Tahta çıktıktan sonra ise ordusunu İslam kuvvetlerine karşı harekete geçirdi. Iraklı askeri tarihçi Tümgeneral Mahmud Şit Hattab, Mesleme’nin savaş yönetimindeki en büyük hatasının Leon’a aşırı güvenmek ve saldırı ivmesini kaybetmek olduğunu belirtir.
- Şiddetli kış şartları: 717-718 kışında karın yüz gün boyunca yerden kalkmadığı, dondurucu soğuklar nedeniyle ordunun lojistik omurgasını oluşturan at, deve ve katırların telef olduğu kaynaklarda yer alır.
- Rum Ateşi (Grejuva) ve boğaz akıntıları: Haliç’teki zinciri indirerek hazırlıksız yakaladığı Emevi donanmasına su üzerinde dahi sönmeyen “Rum Ateşi” ile saldıran Bizans donanması, ilk günlerde 20 gemiyi yaktı. İstanbul Boğazı’nın ters akıntıları ve rüzgarlar da donanmanın manevra kabiliyetini felç etti.
- Bulgar saldırıları ve fırtına: 718 baharında Mısır ve Afrika’dan gelen yardım filosundaki Hristiyan denizcilerin saf değiştirmesiyle gemilerin yerini öğrenen Bizans donanması filoyu ateşe verdi. Eş zamanlı olarak Bizans müttefiki Bulgarların Trakya’daki Emevi ordugahına düzenlediği baskınlarda binlerce asker hayatını kaybetti. Dönüş yolunda patlak veren şiddetli fırtınalar da donanmanın büyük kısmını batırdı.


















