Çin ile İran arasındaki ekonomik bağlar, resmi gümrük verilerinin çok ötesinde işleyen karmaşık bir mekanizmaya dayanıyor. Ağır yaptırımlar, nakliye ve sigorta riskleri nedeniyle varil başına 8 ila 10 dolar indirimle satılan İran ham petrolü, Tahran için ekonomik bir can simidi işlevi görürken, Pekin yönetimi için ise maliyeti düşürülmüş kârlı bir enerji kaynağı sunuyor. Ancak taraflar arasındaki bu ilişki eşit bir ortaklıktan ziyade, Tahran’ın zorunlulukları ile Pekin’in temkinli dış politikasının şekillendirdiği bir çıkar dengesi olarak öne çıkıyor.
Rakamların ötesindeki ticaret: Gölge filo ve takas mekanizması
Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre İran’ın resmi ithalat ve ihracatında Çin yüzde 26’lık payla ilk sırada yer alıyor. Ancak ABD-Çin Ekonomik ve Güvenlik İnceleme Komisyonu verileri, 2025 yılında resmi kayıtlara giren 10 milyar dolarlık ticaretin yanı sıra raporlanmayan 31,2 milyar dolarlık gizli petrol sevkiyatı bulunduğunu gösteriyor. Böylece iki ülke arasındaki fiili ticaret hacmi 41,2 milyar dolara yaklaşıyor.
Deniz yoluyla taşınan İran petrolünün yüzde 80’inden fazlasını tek başına alan Çin, günde yaklaşık 1,4 milyon varil ham petrolü özellikle Şantung eyaletindeki bağımsız rafineriler (çaydanlıklar) üzerinden işliyor. Washington’ın “gölge filo” olarak tanımladığı bu yapı; gemiden gemiye transferler, paravan şirketler ve değiştirilen konşimentolarla yürütülüyor.
Geleneksel bankacılık sistemine takılmamak adına geliştirilen mekanizmalarla, petrol gelirlerinin önemli bir kısmı nakit para yerine doğrudan Çin menşeli ilaç, otomotiv parçaları, elektronik ve altyapı ekipmanlarının tedarikine aktarılıyor.
İki ülke arasındaki kırılgan denge
Pekin ile Tahran arasında 2021 yılında imzalanan ve 400 milyar dolarlık yatırım hedefi öngören 25 yıllık stratejik anlaşma, büyük ölçekli doğrudan yabancı yatırımdan ziyade siyasi bir çerçeve sunuyor. Çin’in küresel pazarlara açık dev kamu bankaları ve enerji devleri, ABD’nin ikincil yaptırımlarından çekindikleri için doğrudan devreye girmekten kaçınıyor.
Hürmüz Boğazı ve Körfez’deki asimetri
Hürmüz Boğazı’nda yaşanan deniz trafiği aksamaları, taraflar arasındaki asimetrik bağımlılığı gözler önüne seriyor:
- Çin’in dayanıklılığı: Deniz yoluyla gelen petrolün önemli bölümü boğazdan geçse de Pekin stratejik rezervleri, boru hatları ve Rusya, Suudi Arabistan gibi alternatif tedarikçileriyle krizi yönetme kapasitesine sahip.
- İran’ın kırılganlığı: Ham petrolün limandan çıkamaması durumunda Tahran döviz akışını tamamen kaybetme riskiyle karşı karşıya kalıyor; takas veya ticari kredi modelleri fiziki petrol sevkiyatı olmadan işlevsizleşiyor.
- Körfez sermayesi: Çin’in Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile 2025 yılındaki ticaret hacmi ayrı ayrı 108 milyar dolar seviyesindeyken, İran ile olan 41,2 milyar dolarlık toplam ilişki Pekin’in Tahran için Körfez’deki diğer çıkarlarını feda etmeyeceğini gösteriyor.
