Amerika Birleşik Devletleri’nin kırk yılı aşkın süredir uyguladığı ağır yaptırımlara rağmen İran, küresel ticaret ve iç piyasa dengeleri için hayati önem taşıyan dolara erişim yollarını açık tutmaya devam ediyor. Tahran yönetimi, geleneksel bankacılık sisteminin dışına çıkarak; Çin ile yürüttüğü petrol ticaretinden sınır komşularından nakit akışına, paravan şirket ağlarından sabit kripto para birimlerine (kripto dolar) kadar uzanan çok katmanlı ve karmaşık bir paralel finans mekanizması kullanıyor.
Çin’e petrol ihracatı ve yuanın dolara dönüşümü
İran’ın döviz gelirlerinin ana omurgasını oluşturan petrol ihracatının yaklaşık yüzde 90’ı Çin’deki bağımsız rafinerilere gidiyor. Ancak bu ticaret geleneksel dolar hesapları üzerinden değil, yuan cinsinden küçük ölçekli bankalar ve Hong Kong merkezli aracı kurumlar aracılığıyla yürütülüyor:
- İndirim ve Maliyet: ABD yaptırımlarının getirdiği riskler nedeniyle İran, Çinli alıcılara varil başına 14 ila 17 dolara varan indirimler sunmak zorunda kalıyor.
- Gölge Bankacılık: Biriken yuan bakiyeleri; Birleşik Arap Emirlikleri, Hong Kong ve Singapur’daki döviz büroları ile paravan şirketler üzerinden dirhem, dolar ve diğer serbest piyasa araçlarına dönüştürülüyor.
Petrol dışı ihracat ve NIMA sistemi
Petrokimya, çelik, maden ve tarım ürünlerini kapsayan petrol dışı ihracat, ülkeye yıllık 50 milyar doların üzerinde döviz girdisi sağlıyor. İran Merkez Bankası, ihracatçıların elde ettiği gelirleri 3 ila 9 ay içinde ülkeye getirmesini zorunlu kılıyor.
Bu gelirlerin sisteme entegrasyonu, ithalatçılar ile ihracatçıları buluşturan resmi döviz platformu “NIMA” üzerinden sağlanıyor. Ancak piyasa kuru ile resmi kur arasındaki makas nedeniyle reel transfer hacminde zaman zaman tıkanıklıklar yaşanıyor.
Sınır hatlarından fiziksel nakit akışı: Irak ve Afganistan
Petrol gelirleri dijital ve ticari transferlerle yönetilirken, iç piyasadaki fiziki nakit ihtiyacı büyük ölçüde sınır komşularından karşılanıyor:
- Irak Kanalı: Irak Merkez Bankası’nın döviz müzayedelerinden temin edilen ve ticari faturalandırmalarla çekilen nakit dolarların bir kısmının sınır ötesi kaçakçılık ve gayriresmi kanallarla İran’a aktığı belirtiliyor. Washington ve Bağdat yönetimleri bu sızıntıyı engellemek amacıyla onlarca Irak bankasına dolar işlem yasağı getirdi.
- Afganistan ve Havale Sistemi: Taliban yönetiminin ardından bankacılık sisteminin durma noktasına geldiği Afganistan’da, Herat gibi sınır kentlerindeki döviz tüccarları ve geleneksel “havale” ağı üzerinden İran tümeninin dolara çevrilip taşındığı biliniyor.
Kripto varlıklar ve altın ticareti
Dijital çağda dolar endeksli sabit kripto paralar (özellikle USDT – Tether), İran için uluslararası ödemelerde ve rezerv saklamada önemli bir enstrüman haline geldi. İran Merkez Bankası ve bağlantılı kurumların yüz milyonlarca dolarlık kripto varlık işlemi gerçekleştirdiği saptanırken, ihraççı şirketlerin cüzdan dondurma adımları ve ABD Hazine Bakanlığı’nın yerel kripto borsalarına uyguladığı yaptırımlar bu kanal üzerindeki denetim baskısını artırıyor.
Geçmiş dönemlerde ise enerji gelirlerinin bloke hesaplardan kurtarılması ve taşınabilir bir değere dönüştürülmesinde altın ticareti ve insani yardım istisnaları kapsamındaki işlemler merkezi bir rol oynamıştı.
Yaptırımların faturası ve değer referansı
Kurulan bu karmaşık finansal kanallar, Tahran yönetiminin döviz ihtiyacını karşılasa da yüksek komisyonlar, aracılık masrafları, petrol indirimleri ve varlık dondurulma riskleri nedeniyle İran ekonomisine ciddi bir maliyet yüklüyor.
İran, resmi ticaret anlaşmalarında ve doğrudan takaslarda dolardan uzaklaşsa da iç piyasadaki serbest kur fiyatlamalarında ve sınır ötesi varlık transferlerinde doları temel bir değer saklama ve referans aracı olarak kullanmaya devam ediyor.
