Fas’ta dijital ödeme sistemlerinin yaygınlaştırılması ve kayıt dışı ekonomiyi dizginlemek amacıyla devreye alınan vergi düzenlemelerine karşın, nakit para kullanımı rekor seviyelere ulaştı. Fas Merkez Bankası (Bank Al-Maghrib) verilerine göre, dolaşımdaki nakit para miktarı ağustos sonu itibarıyla 550 milyar dirhemi (yaklaşık 56 milyar dolar) aşarak tarihi bir zirveye yerleşti. Bu durum, piyasadaki toplam nakit hacmini gayrisafi yurtiçi hasılanın (GSYH) yaklaşık yüzde 30’u seviyesine ulaştırdı.
Merkez Bankası yetkilileri, nakit kullanımındaki bu direncin arkasında güçlü bir kayıt dışı sektör, bankacılık hizmetlerine erişim eksikliği ve kriz dönemlerinde nakit biriktirme (yastık altı) refleksinin yer aldığını vurguluyor. Ülkede yetişkin nüfusun yalnızca yüzde 62’sinin banka hesabına sahip olması, geleneksel ödeme alışkanlıklarının kırılmasını zorlaştırıyor.
Kartlar ödeme için değil, ATM’den nakit çekmek için kullanılıyor
Resmi veriler, vatandaşların banka ve kredi kartlarını yaygın şekilde taşımasına rağmen, kartların temel kullanım amacının dijital alışverişten ziyade nakit çekmek olduğunu gösteriyor. Bir önceki yıl kartlarla yapılan toplam işlem sayısının yüzde 66’sını nakit çekimleri oluştururken, doğrudan ödemelerin payı yüzde 34 seviyesinde kaldı.
Ekonomistler, nakit kullanımının yaygın olmasının vergi gelirlerinde ciddi kayıplara yol açtığını, kurumsal işletmeler aleyhine haksız rekabet yarattığını ve kara para aklama riskini beslediğini belirtiyor. Ağır vergi yükünden kaçınmak isteyen tüccarların kayıt dışı nakit alışverişi teşvik etmesi, nakit döngüsünü besleyen temel unsurlar arasında sayılıyor.
Mahalle bakkallarına özel komisyon indirimi devrede
Yetkililer, perakende sektörünün omurgasını oluşturan mahalle bakkalları ve küçük esnafta dijital ödemeleri cazip kılmak adına ekim ayı başında yeni bir düzenlemeyi yürürlüğe koydu. Bankalar arası kartlı ödeme komisyon tavanı genel olarak yüzde 0,65’ten yüzde 0,5’e çekilirken; mahalle esnafı ile online kamu ödemeleri için bu oran yüzde 0,15 seviyesine kadar düşürüldü.
Ayrıca kâr marjları düşük olan küçük işletmelerin POS cihazı maliyetlerini karşılamasını kolaylaştırmak amacıyla özel bir destek fonunun pilot uygulaması başlatıldı. Böylece kâr marjı yüzde 4-5 civarında olan küçük satıcıların komisyon kaygısıyla kart kabul etmekten kaçınmasının önüne geçilmesi hedefleniyor.
Gayrimenkulde nakit ödemeye yüzde 2 ek vergi ve dijital dirhem projesi
Nakit trafiğini bankacılık sistemine yönlendirmek amacıyla temmuz ayından itibaren gayrimenkul ve ticari varlık devirlerinde de yeni bir yaptırım hayata geçirildi. 300 bin dirhemi (yaklaşık 30,6 bin dolar) aşan gayrimenkul satışlarında ödeme kanıtı resmi banka belgeleriyle sunulmadığı veya kısmi nakit ödendiği takdirde, eksik belgelenen kısım üzerinden yüzde 2 oranında ek harç tahsil ediliyor.
Uzun vadeli çözüm arayışları kapsamında ise Fas Merkez Bankası “Dijital Dirhem” (CBDC) projesini ihtiyatlı adımlarla sürdürüyor. İnternet erişiminin olmadığı kırsal bölgelerde çevrimdışı işlem yapabilme yeteneği test edilen dijital para biriminin, özellikle bankacılık sistemine dahil olmayan kesimleri sisteme çekmesi ve diasporadaki işçilerin para transfer maliyetlerini düşürmesi amaçlanıyor. Ancak yetkililer, toplumsal alışkanlıkların değişmesi ve sistemin oturmasının zamana yayılacağını vurguluyor.
