ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonları ve Hürmüz Boğazı çevresindeki çatışmalar, Orta Doğu ekonomilerini derin bir krizle karşı karşıya getirdi. Enerji arzındaki kesintiler, deniz taşımacılığındaki aksamalar ve tırmanan jeopolitik riskler nedeniyle büyüme tahminleri negatife dönerken; Uluslararası Para Fonu (IMF), Orta Doğu ekonomisinin bu yıl yüzde 1,3 oranında küçüleceğini öngördü.
Bölge genelinde artan petrol ve doğal gaz fiyatlarına rağmen, en büyük mali kayıpları doğrudan Hürmüz Boğazı’na bağımlı olan Körfez ülkeleri yaşıyor. Yalnızca ihracat gelirlerinin düşmesiyle sınırlı kalmayan kriz; navlun, sigorta ve gıda maliyetlerindeki fahiş artışlar üzerinden tüketiciler ile kamu bütçeleri üzerindeki enflasyonist baskıyı tırmandırıyor.
Boğaza bağımlılık ekonomik tabloyu belirliyor
Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) Araştırma Direktörü ve Dünya Bankası eski Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) Başekonomisti Rabah Arezki, Orta Doğu’nun bu yıl savaş sebebiyle dünya genelinde negatif büyüme kaydetmesi beklenen tek bölge olduğuna dikkat çekti.
Krizin ülkeler üzerindeki etkisinin Hürmüz Boğazı’na olan coğrafi ve lojistik bağımlılık derecesine göre farklılaştığını belirten Arezki, şu değerlendirmelerde bulundu:
- En kırılgan ülkeler: Katar, Kuveyt ve Bahreyn; enerji ve dış ticaret akışlarının doğrudan Hürmüz Boğazı’ndan geçmesi sebebiyle en ağır faturayı ödüyor.
- Göreceli direnç: Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri büyüme hızlarında gerileme yaşasalar da alternatif hatları ve altyapıları sayesinde süreci görece daha dengeli yönetiyor.
- Avantajlı konum: Umman Sultanlığı, boğazın dışındaki coğrafi konumu sayesinde bu yıl pozitif büyüme eğilimini koruyan istisnai ülkeler arasında yer alıyor.
Arezki, yükselen petrol ve gaz fiyatlarının hasarı telafi etmeye yetmediğini vurguladı. Üretim tesislerindeki fiziki aksamalar ve ihracat hatlarındaki abluka nedeniyle Katar ve Kuveyt gibi aktörler, yüksek fiyat avantajından yararlanamadığı gibi tahrip olan altyapıların rehabilitasyonu için yıllar sürecek bir maliyet yüklenmek zorunda kalıyor.
Körfez ekonomilerinde yüzde 4,8’lik sert çöküş
IMF verileri, çatışmaların Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkelerindeki yıkıcı etkisini somut rakamlarla ortaya koyuyor. Geçtiğimiz yıl yüzde 4’ün üzerinde büyüme kaydeden KİK ekonomilerinin, bu yıl yüzde 4,8 oranında daralması bekleniyor.
Savaşın başından bu yana küresel emtia ve enerji piyasalarında kaydedilen sıçramalar ise dikkat çekici boyutlara ulaştı:
- Doğal gaz: Yüzde 150 artış
- Havacılık yakıtı (Jet yakıtı): Yüzde 85 artış
- Dizel: Yüzde 70 artış
- Benzin: Yüzde 45 artış
- Küresel gıda fiyatları: Enerji, gübre ve taşımacılık maliyetleri kaynaklı yüzde 5 artış
IMF, çatışmaların ve ticaret kesintilerinin önümüzdeki yılın ikinci çeyreğine kadar uzaması durumunda ham petrol varil fiyatının 130 dolara tırmanabileceği uyarısında bulundu. Bu olumsuz senaryoda, ihracatçı ülkelerin reel milli gelirlerinde fiyat artışlarına rağmen yüzde 4’lük ilave bir gerileme yaşanabileceği kaydedildi.
Petrol ithalatçısı ülkelerde göreceli büyüme
Petrol ithal eden bölge ülkeleri ise iç talep, yurt dışı işçi dövizleri ve turizm gelirlerinin desteğiyle yüzde 4’ün üzerinde bir büyüme patikası sergiliyor. Ancak bu ülkelerde de akaryakıt ve temel gıda faturalarının kabarması, gelirinin büyük kısmını temel ihtiyaçlara harcayan dar gelirli kesimler için ağır bir refah kaybına dönüşüyor. Hükümetlerin sübvansiyonları sürdürme çabası bütçe açıkları ve borçluluk riskini artırıyor.
IMF her ne kadar çatışmaların yatışması ve ticaretin kademeli normale dönmesi şartıyla 2027 yılında bölge için yüzde 6,6’lık bir toparlanma öngörse de uzmanlar kalıcı siyasi çözüm olmadan sürdürülebilir istikrarın mümkün olmadığını belirtiyor. Kriz, bölge ülkelerinin dar boğazlara olan tek taraflı bağımlılığını azaltmasının ve ekonomik çeşitliliği hızlandırmasının hayati önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
