İstanbul’un Avrupa Yakası’nda, tarihi kara surlarının güney ucunda yer alan ve Bizans döneminde imparatorların zafer alaylarıyla şehre girdiği görkemli “Altınkapı” (Porta Aurea), 1600 yıllık geçmişiyle kentin yaşadığı büyük dönüşümün en çarpıcı simgesi olmaya devam ediyor. Doğu Roma İmparatorluğu’nun ihtişamını sergileyen anıtsal giriş, fethin ardından Fatih Sultan Mehmed tarafından eklenen burçlarla Osmanlı’nın askeri ve idari simgelerinden biri olan Yedikule Hisarı’na dönüştürüldü.
Anadolu Ajansı’nın hazırladığı “Kentin Tarihine Açılan Kapılar” dosyasının yedinci bölümünde, imparatorluk törenlerinin merkezinde yer alan bu anıtsal yapının zafer takından savunma kalesine evrilen hikayesi ele alındı.
İmparatorların zafer yolu: Porta Aurea
Tarihsel kökeni İmparator Theodosius döneminde kara surlarının inşasına kadar uzanan Altınkapı, sefere giden veya zaferle dönen imparator ve orduların karşılandığı “Zafer Yolu”nun başlangıç noktasını oluşturuyordu. Latincede “Porta Aurea”, Osmanlı kaynaklarında ise “Altun Kapı” olarak adlandırılan yapı, adını som altından değil; üzerindeki mermer kabartmaları, kitabeleri ve yaldızlı süslemeleri aydınlatan altın işlemeli harflerden alıyordu.
Sanat tarihçisi Doç. Dr. Yasin Saygılı, bugünkü kapının İstanbul tarihindeki ilk Altınkapı olmadığını, İmparator Konstantin devrindeki surların kentin daha iç kısımlarında yer aldığını belirtti. Saygılı, Theodosius döneminde Fatih bölgesini çevreleyen yeni surların yapılmasıyla Altınkapı’nın bugünkü yerine taşındığını aktardı.
Yaklaşık 30 metre genişliğindeki anıtsal ana girişin iki yanında 9 ila 10 metrelik iki tali kapının yer aldığını belirten Saygılı, yapının Roma’daki zafer taklarına benzer bir işleve sahip olduğunu ifade etti. 1261 yılında kenti Latin işgalinden kurtaran İmparator VIII. Mihail Paleologos’un, kibirli bir geçit töreni yerine elinde Meryem Ana ikonasıyla kapıdan mütevazı bir şekilde yürüyerek girmesi, Altınkapı’nın dini ve siyasi meşruiyetin sergilendiği bir alan olduğunu kanıtlayan tarihi olaylar arasında yer alıyor.
İmparatorluk geriledikçe kapı daraldı ve örüldü
Bizans’ın siyasi ve askeri gücünü kaybetmeye başlaması, Altınkapı’nın mimarisine de doğrudan yansıdı. Geniş geçitler zamanla savunma gerekçeleriyle daraltıldı; 14. yüzyılın sonlarına gelindiğinde törensel işlevini neredeyse tamamen yitirdi.
1453 yılındaki fethe gelindiğinde, dış tehditlere karşı koyabilmek amacıyla kapının büyük bölümü taşlarla örülerek kapatılmış vaziyetteydi. Böylece anıtsal zafer geçidi, kentin savunma hattında dar bir koruma noktasına dönüştü.
Fatih 3 kule ekledi, Yedikule Hisarı doğdu
İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed, Altınkapı’yı çevreleyen mevcut 4 Bizans kulesine 3 yeni kule daha ekleterek 7 kuleden oluşan ünlü “Yedikule Hisarı”nı inşa ettirdi. Bu hamleyle Altınkapı tamamen kapatılarak kentin dış girişine kapatıldı ve Osmanlı savunma kompleksinin iç kalesine entegre edildi.
Yedikule Hisarı; Osmanlı döneminde devlet hazinesinin (Hazine-i Hümayun) muhafaza edildiği bir merkez, yabancı elçilerin ve üst düzey mahkumların tutulduğu bir zindan ve askeri garnizon olarak hizmet verdi. Yapı; Fatih devrinin önemli Sadrazamı Çandarlı Halil Paşa’nın hapsedilmesi ve 1622 yılında Genç Osman’ın (II. Osman) tahttan indirilip katledilmesi gibi dönüm noktası niteliğindeki tarihi olaylara sahne oldu.
Cephesinde Marmara Denizi adalarından getirilen özel beyaz mermerlerin kullanıldığı yapı, antik bir zafer takının nasıl bir Osmanlı kalesine dönüştüğünü gösteren eşsiz bir mimari miras olarak varlığını sürdürüyor. Günümüzde Fatih Belediyesi tarafından hisar içindeki Fatih dönemi mescidi ve çevre düzenlemeleri üzerinde yürütülen restorasyon çalışmalarıyla tarihi doku korunmaya devam ediyor.
