İsrail’in 7 Ekim 2023’ten bu yana yürüttüğü askeri operasyonlar ve bölgesel çatışmalar, ülke ekonomisinde derin yaralar açmaya devam ediyor. Açıklanan resmi veriler, savaş hasarlarını karşılamak amacıyla kurulan Tazminat Fonu’nun kaynaklarının tükenme noktasına geldiğini ve kamu maliyesinin eşi benzeri görülmemiş bir darboğazla karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Resmi kayıtlara göre bugüne kadar ödenen tazminat miktarı 38,6 milyar şekele ulaştı. Ancak asıl tehlike, geride kalan on binlerce dosyanın henüz karara bağlanamamış olması ve fon rezervlerinin yeni bir krizi kaldıramayacak seviyeye gerilemesi olarak öne çıkıyor.
Tazminat fonunda yüzde 80’i aşan erime
İsrail Vergi Dairesi bünyesinde 1961 tarihli yasa kapsamında faaliyet gösteren ve gayrimenkul alım vergilerinden beslenen fon, son yılların en büyük likidite krizini yaşıyor. Gazze savaşı öncesinde 17,7 milyar şekel seviyesinde bulunan bakiye, hükümetin düzenli kaynak aktarımlarına rağmen yüzde 80’den fazla eriyerek 3,1 milyar şekele kadar geriledi.
İsrail Devlet Denetçisi Matanyahu Engelman tarafından yayımlanan denetim raporu ise Maliye Bakanlığı’nın fonu bağımsız varlıklardan yoksun bir cari hesap gibi yönettiğini ve risk analizleri yapılmaksızın kaynakların genel bütçe harcamalarında kullanıldığını ortaya koydu.
Hasarın adresi ve ödemelerin dağılımı
Savaşın başından bu yana doğrudan ve dolaylı zararlar kapsamında 1,18 milyondan fazla tazminat başvurusu yapıldı. Taleplerin büyük kısmını üretim, ticaret ve turizmin durmasıyla ortaya çıkan dolaylı ekonomik kayıplar oluşturuyor.
Dolaylı kayıplar faturayı kabarttı
Toplam 38,6 milyar şekellik ödemenin 30,3 milyar şekeli dolaylı zararlar için ayrıldı; doğrudan fiziksel yıkım tazminatı ise 8,3 milyar şekel düzeyinde kaldı. İran ile yaşanan karşılıklı gerilim ve füze saldırıları ise hasarın merkezini güney ve kuzey sınırlarından Tel Aviv metropolüne kaydırdı. Yalnızca Tel Aviv bölgesinde doğrudan hasara ilişkin 62 binden fazla başvuru alındı.
Bürokratik kriz ve tıkanan itiraz süreçleri
Mali yıkımın yanı sıra sistem ciddi bir idari çıkmaza sürüklenmiş durumda. İtiraz komisyonu üyeleri ile bürokrasi arasındaki ücret ve mesai anlaşmazlıkları nedeniyle yaklaşık 5 milyar şekel değerindeki 10 bin itiraz dosyası rafa kaldırıldı. Denetçi raporlarına göre hak sahiplerinin başvuru süreçleri ortalama 851 günü bulurken, ekonomik zararın oluşması ile yasal düzenlemelerin yürürlüğe girmesi arasında aylar süren gecikmeler yaşanıyor.
Uzun vadeli yeniden inşa maliyetleri
Füze saldırılarında ağır hasar gören çok katlı yapılar ve kentsel alanlar için yürütülen projeler, bütçe üzerindeki baskının uzun yıllar devam edeceğini kanıtlıyor. Tel Aviv ve Ramat Gan’daki kulelerin onarım maliyetinin tek başına 1 milyar şekeli bulması ve konut teslimlerinin 2028 yılına sarkması bekleniyor. Tahliye edilen vatandaşlara yapılan barınma yardımları ise milyarlarca şekellik ek bir yük oluşturuyor.
Kamu borcunun milli gelire oranının hızla yükseldiği ülkede Vergi Dairesi yetkilileri, fonun mevcut yapısıyla sürdürülebilir olmadığını belirterek doğrudan bütçe desteği veya vergi artışlarının kaçınılmaz olduğu konusunda uyarıda bulunuyor.
