İletişim, dilin bireyi topluma bağlayan ve anlam aktarımını sağlayan en temel işlevidir. Ancak dil yalnızca doğrudan anlatımdan ibaret kalmayıp edebiyatın, mecazın ve tevriyenin sunduğu imkânlarla çok daha katmanlı bir yapıya bürünebilir. Açık iletişim ile edebi kapalılık arasında yer alan “şifreleme” ise bilgiyi istenmeyen gözlerden koruma sanatıdır. Günümüzde dijital algoritmalarla sağlanan bu güvenlik, geleneksel İslam coğrafyasında—özellikle ilmi geleneğiyle tanınan Moritanya’nın Şankit (Şinguetti) bölgesinde—dil bilgisi ve şiir hafızasına dayalı eşsiz bir zekâ oyununa dönüştü.
Şankit medreselerinde (Mahzara) yetişen ilim insanları, taşıyıcının veya üçüncü kişilerin anlamaması gereken özel iletileri doğrudan yazmak yerine, yalnızca muhatabının çözebileceği edebi bilmecelerle kurguladı.
Anneye giden şifreli hediye: Hırsızlığı önleyen dil bilgisi
Bu geleneğin en çarpıcı örneklerinden biri, 18. yüzyılda genç yaşta Fas’a giden Şankitli allâme Muhammed bin Habibullah el-Yakubi’nin (el-Muceydiri) annesine gönderdiği mektupta görülür. Güvenilir bir ulak bulamayan el-Muceydiri, annesine yolladığı “selham” (geleneksel Mağrip pelerini) ve “zerbiyye” (lüks halı) hediyelerini korumak için mektuba gramer şifresi yerleştirdi.
Mektupta yer alan şu karmaşık ifade her şeyi özetliyordu: *”Selam kelimesinin lamına ma’ (su) kelimesinin lamının eklenmesiyle oluşan hediye ve şairin ‘Tereddeyte…’ dizesindeki keenne’nin haberlerinden biri.”*
Ulak hediyeyi gizleyip sadece mektubu teslim ettiğinde, edebi birikimi yüksek olan anne şifreyi çözdü: Arapça sarf kuralına göre “ma'” kelimesinin aslı “meveh” olduğundan üçüncü harfi (lamı) “he” harfiydi; bu harf “selam” kelimesine eklendiğinde ortaya “selham” çıkıyordu. Dizedeki haber ise “zerabi” (halılar) kelimesiydi ve tekili “zerbiyye” anlamına geliyordu. Anne, ulağın yüzüne hediyelerin adını söyleyerek hırsızlığı anında engelledi.
Gece kandil isteyen talebenin akıl oyunu
Bir diğer zekâ örneği ise allâme Memmu el-Cekeni’nin gece ders çalışabilmek için kız kardeşinden aydınlatma aracı talep ettiği mektupta yaşandı. Ateş ışığından gözleri rahatsız olan alim, bölgedeki bir kadından kandil ödünç alması için kardeşine şu şifreli notu gönderdi:
- Cümledeki kelimelerin ilk harfleri bir araya getirildiğinde (M-Y-M-V-N), mahalledeki “Meymune” isimli kadına işaret ediliyordu.
- Notta geçen beytin ilk kelimeleri tersten okunduğunda Arapça “karanlık” (zulmet) kelimesi çıkıyor, bunun zıddı ise doğrudan “ışık” anlamına geliyordu.
Kız kardeşi, hiçbir üçüncü kişinin anlamayacağı bu kurguyu çözerek abisinin Meymune adlı kadından bir kandil istediğini kavradı.
Tarihin en kısa mektubu: Bir harf ve bir nokta
Edebiyat tarihinde Victor Hugo’nun Sefiller romanının satışını öğrenmek için yayıncısına yalnızca soru işareti (?) göndermesi ve karşılığında ünlem (!) alması en kısa yazışma olarak bilinir. Ancak Şankit kültüründeki mektuplaşma bu rekoru geride bırakacak düzeydedir.
Ubeyd el-Meclisi, kendisine süt devesi sözü veren kuzenine sadece “fe” (ف) harfi yazılı bir kâğıt gönderdi. Bu harf, Arapçada “sözünü tut, vefa göster” anlamına gelen tek harfli emir fiiliydi (fi). Kuzeni ise borcunu ödeyip deveyi gönderdikten sonra harfin üzerine tek bir nokta ekleyerek kâğıdı geri yolladı. Noktayla “kaf” (ق) harfine dönüşen ifade, “onu iyi koru, gözet” anlamına gelen emir fiiline (kı) dönüştü. İki alim, tek bir harf ve tek bir noktayla sayfalar sürecek bir hukuki ve ahlaki diyaloğu tamamlamış oldu.
Mahzara sofrasında sözlü şifreleme
Şifreleme kültürü yalnızca yazıyla sınırlı kalmayıp sözlü iletişime de yansıdı. Allâme Muhtar bin Buna’nın ders halkasında yer alan bir talebe, sıcak yemeği soğutarak yeme alışkanlığına sahipti. Ancak odaya yeni yerleşen iki öğrenci yemeği hızla tüketince aç kalmaya başladı. Talebe, durumu hocasına doğrudan şikâyet etmek yerine edebi bir tarza başvurdu:
“Hocam, ‘İki yeni şey, benim yaydıklarımı dürüp kaldırdı’ dizesi hangi konuya delil olarak gösterilir?”
Arap edebiyatında “iki yeni” ifadesi gece ve gündüzü temsil etse de zeki müderris mesajı anında anladı: “İki yeni gelen talebe, soğusun diye tabağa yaydığım sıcak yemeği hemen bitiriyor.” Durumu kavrayan hoca, talebelerin odalarını ayırarak sorunu kimseyi kırmadan çözüme kavuşturdu.
