ABD’deki Vanderbilt Üniversitesi Yahudi Araştırmaları Profesörü David J. Wasserstein’ın 2012 yılında Londra Üniversitesi Doğu ve Afrika Çalışmaları Okulu’nda (SOAS) verdiği ve The Jewish Chronicle gazetesinde yayımlanan “Peki Müslümanlar Yahudiler İçin Ne Yaptı?” başlıklı konferansı, Filistinli-Amerikalı araştırmacı Mouin Rabbani’nin son makalesiyle yeniden uluslararası entelektüel tartışmaların odağına yerleşti. Wasserstein, modern dünyada şaşırtıcı hatta rahatsız edici bulunabilecek bir tarihsel gerçeğe işaret ederek, 6. yüzyılda silinme noktasına gelen Yahudiliğin İslam’ın doğuşu ve fetihleriyle birlikte yalnızca hayatta kalmadığını, aynı zamanda altın çağını yaşadığını savunuyor.
6. yüzyılda yok oluşun eşiğindeki Yahudi dünyası
Prof. Wasserstein’ın tarihsel analizine göre, Hz. Muhammed’in dünyaya geldiği 570 yılında Yahudiler ve Yahudilik hızla erime sürecindeydi. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nun resmi dini haline gelmesiyle birlikte 4. ve 7. yüzyıllar arasında çıkarılan yasalar, Yahudileri vatandaşlık haklarından mahrum bırakmış ve zorla din değiştirmeler nedeniyle nüfuslarını dramatik biçimde azaltmıştı.
Aynı dönemde Bizans ile Sasani (Pers) imparatorlukları arasında yüzyıllar süren savaşlar, Yahudi dünyasını ikiye böldü. Dönemin en büyük Yahudi nüfusuna ve Talmud’un yazıldığı en önemli entelektüel merkeze ev sahipliği yapan Babil (güney Irak) ile Akdeniz havzasındaki Bizans Yahudileri arasındaki bağ tamamen koptu. Batı’daki Yahudilerin İbranice ve Aramiceyi unutarak Latince ve Yunancaya geçmesi, onları Tevrat ve temel dini metinlerden uzaklaştırarak asimilasyonun eşiğine getirdi.
İslam fetihlerinin getirdiği hukuki güvence ve toplumsal entegrasyon
İslam fetihleri, İspanya’dan Kuzey Afrika’ya ve İran sınırlarına kadar uzanan geniş bir coğrafyayı tek bir siyasi çatı altında birleştirerek Babil ile Akdeniz Yahudileri arasındaki engelleri ortadan kaldırdı. Wasserstein, İslam hukukunda “zımmi” statüsüyle koruma altına alınan Yahudilerin, modern anlamda tam eşitliğe sahip olmasalar da dönemin koşullarında büyük bir ilerleme kaydettiklerini vurguluyor. Örneğin 711’deki İslam fethi öncesinde Vizigot İspanyası’nda çocukları ellerinden alınarak köleleştirilen Yahudiler, İslam yönetimiyle birlikte inanç özgürlüğüne, iç hukuk özerkliğine ve devlet katında resmi temsile kavuştu.
Arapçanın benimsenmesi ve Endülüs’ten Bağdat’a altın çağ
İslam medeniyetinin sunduğu açık toplum yapısı, Yahudilerin ekonomik hayatta ve yerleşim yerlerinde gettolara hapsedilmeden özgürce hareket etmelerini sağladı. Kısa sürede Arapçayı benimseyen Yahudi bilginler, 10. yüzyılda Saadia Gaon’un Tevrat’ı Arapçaya çevirmesiyle büyük bir kültürel sıçrama gerçekleştirdi.
İslam dünyasındaki ilmi ve edebi yükselişle paralel gelişen bu “kültürel ortakyaşam” (simbiyoz), Yahudi düşüncesinde din ve dünya işlerini birleştiren yeni bir sentez doğurdu. Endülüs başta olmak üzere Bağdat, Kayrevan ve Kahire gibi merkezlerde İbn Meymun (Maimonides), Süleyman bin Cebirol ve Yehuda Halevi gibi Yahudi tarihinin en büyük filozof ve şairleri yetişti. Wasserstein’a göre 1300’lü yıllara kadar süren bu dönemde biriken kültürel sermaye, daha sonraki yüzyıllarda Hristiyan Avrupa’da filizlenen Yahudi entelektüel uyanışının da temel kaynağını oluşturdu.


















