Gelecek hafta Çin’de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi marjında ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında gerçekleşmesi beklenen üçlü zirve, küresel siyasette “yeni bir Yalta Konferansı” tartışmasını alevlendirdi. İngiliz The Guardian gazetesinin diplomasi editörü Patrick Wintour imzalı analizinde, 1945 yılında II. Dünya Savaşı’nın galip güçlerinin masada bulunmayan ülkelerin kaderini belirlediği Yalta sürecine benzer bir nüfuz paylaşımının yeniden gündeme gelebileceği vurgulandı.
Analize göre bu ihtimal yalnızca Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’i değil; Doğu Avrupa ve Baltık ülkelerinden Tayvan’a, hatta İran’a kadar pek çok aktörü büyük güçler arasındaki jeopolitik pazarlıkların kurbanı olma endişesiyle karşı karşıya bırakıyor.
Moskova ve Washington’ın “nüfuz alanları” yaklaşımı
Wintour, Putin’in uzun süredir liberal değerler ve halkların kendi kaderini tayin hakkı yerine, güvenlik kaygılarına ve büyük güçlerin nüfuz alanlarına dayanan Yalta modelini canlandırmaya çalıştığını belirtiyor. Rus müzakere heyeti başkanı Vladimir Medinski’nin Avrupa’da on yıllar boyu sürecek yeni bir Yalta veya Potsdam güvenlik düzeni kurma hedefini dile getirmesi de bu stratejinin bir yansıması olarak okunuyor.
Washington cephesinde ise Trump yönetiminin bu fikre kapalı olmadığına dikkat çekiliyor. 2025 ABD Ulusal Güvenlik Belgesi’nde Batı Yarımküre’nin Amerikan nüfuz alanı olarak tanımlanması ve Rusya ile Çin’in nüfuz bölgelerine karşı daha esnek bir tutum sergilenmesi, Cumhuriyetçi gelenekteki eski yaklaşımlardan keskin bir kopuşa işaret ediyor. Nitekim ABD eski Başkanı George W. Bush, 2005 yılında Yalta anlaşmasını milyonlarca insanı komünist yönetime mahkum eden tarihi bir hata olarak nitelendirmişti.
Pekin’in stratejik avantajı: Ukrayna ve İran dengesi
Zirveye ev sahipliği yapacak olan Çin lideri Şi Cinping ise masaya çok daha avantajlı bir konumda oturuyor. Wintour’un değerlendirmesine göre hem Washington hem de Moskova, saplandıkları bölgesel krizlerden çıkış yolu bulmak için Pekin’in desteğine ihtiyaç duyuyor:
- Ukrayna dosyasındaki temkinli duruş: Rusya’nın Ukrayna savaşındaki çıkmazına rağmen Pekin, Avrupa’nın rızası olmadan dayatılacak bir çözümü desteklemeye istekli görünmüyor. Çin yönetimi, Rus güvenlik tezlerini tamamen benimsemenin Almanya ve Avrupa Birliği ile onarmaya çalıştığı ticari ve diplomatik ilişkilere zarar vereceğinin farkında.
- İran krizinde arabuluculuk ihtimali: ABD’nin İran savaşı kaynaklı maliyetlerle yüzleştiği bir dönemde Çin, enerji arzı ve deniz ticaret yollarının güvenliği nedeniyle Tahran’a yönelik olası garantilerde ve istikrar arayışlarında daha aktif bir rol üstlenmeye sıcak bakabilir.
Uluslararası sistemin geleceğine dair iki farklı vizyon
Uluslararası ilişkiler uzmanları ise yaklaşan zirvenin küresel düzene etkileri konusunda ikiye bölünmüş durumda. Siyaset bilimci John Ikenberry, dünyanın otoriter güçlerle paylaşılmasının liberal düzene aykırı olduğunu ve demokrasiler ittifakının hâlâ geçerli bir seçenek olduğunu savunuyor. Buna karşılık Dış İlişkiler Konseyi (CFR) araştırmacısı Charles Kupchan, ABD ve müttefiklerinin Çin gibi yükselen otoriter güçlerle uzlaşmak zorunda kalacağı yeni bir döneme girildiğini; bu süreçte Ukrayna veya Tayvan gibi ülkelerin büyük güç anlaşmalarının bedelini ödeyebileceğini ifade ediyor.
