Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Caltech) Astronomi Doçenti Mısır asıllı Amerikalı astrofizikçi Kerim El-Bedri, Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi’nin (NASA) evrendeki yıldızların doğum ve ölüm süreçlerini inceleyeceği yeni uzay görevinde yer alıyor. 2031 yılında fırlatılması planlanan “Morötesi Kaşifi” (UVEX) adlı uzay teleskobu projesinde görev alan El-Bedri, ikili yıldız sistemleri, kara delikler ve yıldız evrimi alanındaki çalışmalarını bu misyonla yeni bir aşamaya taşıyor.
Caltech liderliğinde ve NASA iş birliğiyle geliştirilen 590 milyon dolar bütçeli UVEX teleskobu, tüm gökyüzünün morötesi (ultraviyole) ışık altında derin haritalarını çıkaran ilk uzay gözlemevi olacak. Standart optik görüntülerde seçilemeyen kozmik yapıları görünür kılacak olan teleskop; kızılötesi gözlem yapan NASA’nın SPHEREx teleskobu ve görünür ışıkla güney gökyüzünü tarayan Vera Rubin Gözlemevi ile birlikte evrenin farklı dalga boylarındaki haritasını tamamlayacak.
Gizli galaksiler ve dış katmanını yitiren yıldızlar
Caltech tarafından üretilen yüksek hassasiyetli görüntüleme sensörleriyle donatılacak olan UVEX, Samanyolu Galaksisi’ne görece yakın konumda bulunan milyonlarca küçük ve sönük galaksiyi tespit etmeyi hedefliyor. Yoğun miktarda morötesi ışınım yayan genç yıldızlara ev sahipliği yapan bu galaksiler, morötesi taramalar sayesinde uzak galaksilerden kolaylıkla ayırt edilebilecek.
Projenin bir diğer kritik odak noktasını ise yörüngelerindeki eş yıldızlar tarafından hidrojen bakımından zengin dış katmanları soyulmuş mavi yıldızlar oluşturuyor. Bilim insanlarının şu ana kadar yalnızca sınırlı sayıda örneğine ulaşabildiği bu gök cisimlerinden yüzlercesinin UVEX tarafından keşfedilmesi bekleniyor. Araştırma ekibindeki çalışmalarına değinen Kerim El-Bedri, dış katmanları ortadan kalktığı için normalde gözlemlenemeyen iç yapıların bu sayede incelenebileceğini belirterek, “Yıldızların içini görebileceğiz” değerlendirmesinde bulundu.
Süpernovalar ve ağır elementlerin oluşumu
UVEX gözlemevi, yıldızların oluşumunun yanı sıra nükleer yakıtını tüketen devasa yıldızların çekirdek çökmesiyle meydana gelen süpernova patlamalarını da takip edecek. Uzaya saçılan ve yeni nesil yıldız ile gezegenlerin yapı taşlarını oluşturan elementlerin dağılımını inceleyecek olan teleskop, aynı zamanda nötron yıldızı birleşmelerini de mercek altına alacak.
Çapı yaklaşık 20 kilometre olmasına rağmen Güneş’e yakın veya ondan daha fazla kütleye sahip aşırı yoğun nötron yıldızlarının çarpışması; altın, gümüş ve platin gibi ağır elementlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlıyor. Mevcut durumda kütleçekim dalgaları aracılığıyla saptanan bu ani kozmik olaylara Hubble Uzay Teleskobu gibi araçlar yeterince hızlı yönelemezken, hızlı tepki verecek şekilde tasarlanan UVEX birleşme sonrasındaki ilk evreleri morötesi ışıkta anlık olarak kaydedebilecek. El-Bedri, gökyüzünün yeni bir dalga boyunda taranmasının bilim dünyasının henüz öngöremediği yeni keşiflerin de önünü açacağını vurguluyor.
