Dünyanın en büyük buğday ithalatçısı konumundaki Arap coğrafyası, Karadeniz limanlarında tırmanan askeri gerilim ve sevkiyat krizinin doğrudan hedefi haline geldi. Ekmek fiyatlarının gıda güvenliği ve toplumsal istikrar açısından en kritik başlık olduğu bölgede; hem Rusya hem de Ukrayna limanlarındaki ihracat kapasitesinin eş zamanlı daralması, ithalat maliyetlerini rekor seviyelere çıkardı. Avrupa’da kuraklık ve aşırı sıcaklar nedeniyle rekoltenin düşmesi ise alternatif pazar arayışlarını pahalıya mal ediyor.
S&P Global verilerine göre, dünyanın en büyük buğday alıcısı olan Mısır, 2026’nın ilk yarısındaki ithalatının yüzde 82’sinden fazlasını Karadeniz havzasından karşıladı. Ancak limanlara yönelik karşılıklı saldırılar ve deniz taşımacılığı risk primlerinin katlanması, Doğu Akdeniz teslim buğday fiyatlarını ton başına 301 dolarla tarihi zirveye taşıdı.
İthalat faturaları kabarıyor: Tunus ve Cezayir rotayı değiştirdi
Karadeniz’deki arz güvenliği endişesi, Kuzey Afrika ülkelerinin uluslararası ihalelerine doğrudan yansıdı. Cezayir Tahıl Ofisi, ağustos ayında gerçekleştirdiği alımlarda ton başına 289-290 dolar seviyesinden unluk buğday tedarik etti. Bu rakam haziran ayındaki 265 dolar bandına kıyasla sert bir artışa işaret ederken; Cezayir riskli Rus buğdayı yerine Romanya ve Bulgaristan menşeli ürünlere yönelmek zorunda kaldı.
Tunus Tahıl Ofisi de benzer şekilde 100 bin tonluk alım ihalesinde ton başına 293 doları aşan fiyatlarla karşılaştı. Tunuslu yetkililer sözleşmelere sert şartlar ekleyerek tedarikçilerin Karadeniz’deki çatışmaları mücbir sebep gösterip teslimatı aksatmasını yasakladı. İthalat maliyetlerindeki bu sıçrama, on milyonlarca vatandaşın doğrudan sübvansiyonlu ekmek tükettiği Mısır gibi ülkelerde bütçe dengelerini zorluyor.
İki ana tedarikçi aynı anda devre dışı kalıyor
Krizin bu denli derinleşmesinin temel nedeni, küresel pazarın en ucuz ve en yakın iki buğday kaynağının aynı anda operasyonel tıkanıklık yaşaması olarak gösteriliyor. Rusya’nın Odesa ve diğer Ukrayna limanlarına dönük bombardımanları Kiev’in tarımsal ihracat projeksiyonlarını yarı yarıya düşürdü.
Buna karşılık Ukrayna’nın Novorossiysk ve Taman limanlarına yönelik saldırıları, Rusya’nın Karadeniz tahıl ihraç kapasitesinin yaklaşık yüzde 90’ını geçici olarak devre dışı bıraktı. Tuna Nehri üzerinden kurulan alternatif lojistik koridorların kapasite yetersizliği ve gemi sahiplerinin savaş bölgesine girmekten kaçınması, Karadeniz rotasındaki risk primlerini katladı.
Küresel üretim açığı ve Türkiye’nin diplomasi trafiği
Karadeniz buğdayına ikame arayan ülkeler, küresel rekolte kayıplarıyla yüzleşiyor. ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre, Rusya ve Ukrayna’nın toplam rekoltesinde yüzde 11’lik bir gerileme bekleniyor. Avrupa Birliği ve İngiltere’de kuraklık nedeniyle yumuşak buğday üretim tahminleri 140,8 milyon tona çekilirken, Kanada’da da yüzde 13’lük rekolte kaybı öngörülüyor.
Mısır ve Ürdün gibi ithalatçılar Fransa, Avustralya ve Romanya pazarlarına yönelerek uzun vadeli tedarik anlaşmaları yapmaya çalışsa da uzayan rotalar navlun faturalarını kabartıyor. 2022 yılındaki tahıl koridoru anlaşmasının yokluğunda, Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Karadeniz’de güvenli seyrüseferi temin etmek adına hazırlanan yeni plan kapsamında Moskova ve Kiev ile temasları sürdürdüğü belirtiliyor. Net bir güvenlik garantisi oluşmadıkça, Arap hükümetlerinin önünde bütçeden daha fazla sübvansiyon ayırmak ya da zamları tüketiciye yansıtmak dışında bir seçenek kalmıyor.
