Ukrayna’nın güneyinde çiftçiler bu sezon yüksek rekolte elde etmesine rağmen, Karadeniz ve Azak Denizi’nde tırmanan askeri gerilim küresel gıda koridorunu fiilen tıkadı. Rusya ile Ukrayna arasında liman tesisleri ve ticari gemilere yönelik karşılıklı saldırıların son iki aydır aralıksız sürmesi, her iki ülkenin tahıl ihracatını dip seviyelere çekerken; vadeli buğday fiyatlarını uluslararası piyasalarda son 3 yılın en yüksek düzeyine fırlattı.
Amerikan basınında yer alan raporlar; gübre ve yakıt maliyetlerindeki artış, kuraklık ve Hürmüz Boğazı’ndaki aksamaların ardından Karadeniz’in de kapanma noktasına gelmesinin, 2022 yılındakine benzer yeni bir küresel gıda krizi riskini tetiklediğini vurguluyor.
Depolar doldu ancak alıcı bulunamıyor
*The New York Times* tarafından aktarılan bilgilere göre, ürün bolluğu Ukraynalı üreticilere kazanç sağlamadı. Deniz yollarının kapanması nedeniyle uluslararası alıcıların pazardan çekilmesi fiyatları aşağı çekerken, depoları dolduran tahıllar çürüme riskiyle baş başa kaldı.
Yardım kuruluşu Mercy Corps Ukrayna Direktörü Vicky Aken, depolama alanlarının yetersizliği nedeniyle ürünlerin heba olabileceği uyarısında bulunarak, acil bir tahıl mutabakatına varılması gerektiğini belirtti.
Karşılıklı saldırılar sevkiyatları kesti
Karadeniz’deki askeri operasyonlar her iki aktörün de ihracat kapasitesine ağır darbe vurdu:
- Ukrayna’nın Kaybı: Ukrayna Tarım Bakanı Taras Vısotskiy, ağustos ayının ilk 18 gününde yalnızca 500 bin ton tahıl ihraç edilebildiğini, bu rakamın tam kapasite çalışan limanların normal hacminin sadece yüzde 20’sine karşılık geldiğini açıkladı. Rusya’nın alternatif güzergah olan Tuna Nehri limanları ile demir yolu hatlarını da hedef alması ve nehir sularının yaz sıcaklarında çekilmesi tahliye çabalarını kısıtladı.
- Rusya’da 10 Yılın En Düşüğü: Rusya Tahıl İhracatçıları ve Üreticileri Birliği verilerine göre, ağustos ayının ilk 20 gününde Rusya’nın tahıl ihracatı 1,4 milyon tonda kalarak geçen yılın aynı döneminin yarısına geriledi ve son 10 yılın en düşük seviyesini gördü. Londra merkezli denizcilik kuruluşu Lloyd’s List, Ukrayna’nın Rusya’nın güney limanlarını hedef aldığını ve ağustos ayında en az 5 Rus tahıl tankerini vurduğunu duyurdu. Bu durum, Rusya’nın tahıl ihracatının yüzde 70’inden fazlasının geçtiği ana arteri neredeyse işlemez hale getirdi.
Yeni bir gıda krizi kapıda mı?
Dünya buğday ihracatının dörtte birinden fazlasını gerçekleştiren ve küresel mısır, arpa ile ayçiçek yağı tedarikinde belirleyici olan iki ülkenin çatışması, Asya, Afrika ve Orta Doğu pazarlarını doğrudan tehdit ediyor. Emtia veri şirketi Kpler analisti Matt Dara, Karadeniz menşeli buğdayın dünya pazarındaki en ucuz ürün olduğunu hatırlatarak; fiyat odaklı alıcı ülkelerin ya ithalatı kısmak ya da fahiş fiyatlarla almak zorunda kalacağını, bunun da küresel gıda enflasyonunu tırmandıracağını ifade etti.
Analistler, mevcut tabloda Romanya, Bulgaristan ve Sırbistan gibi alternatif kaynakların varlığı ve küresel stokların 2022’deki kadar kritik olmaması sayesinde henüz en tepe noktanın görülmediğini; ancak tedarik zincirindeki kopmanın uzaması halinde arz açığının telafi edilemez boyutlara ulaşacağını belirtiyor.
Ankara’dan yeni güvenli koridor diplomasisi
Tıkanıklığı aşmak amacıyla Türkiye, 2022’de Birleşmiş Milletler ile birlikte hayata geçirdiği ve 33 milyon ton tahılın dünya pazarlarına güvenle taşınmasını sağlayan Tahıl Koridoru Anlaşması modeline benzer yeni bir planı masaya taşıdı.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Karadeniz’de ticari gemilerin güvenli seyrüseferini temin edecek yeni bir formül hazırladıklarını ve taraflarla diplomasi yürüttüklerini açıkladı. Ancak Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Aleksandr Gruşko’nun mevcut şartlarda anlaşmaya dönmek için bir gerekçe görmediklerini belirtmesi, uzlaşı çabalarının önündeki en büyük engel olmayı sürdürüyor.
