Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki ilişkiler, 1950’li yıllardan bu yana derin iniş çıkışlara ve köklü eksen kaymalarına sahne oldu. Şah döneminde petrol ve askeri iş birliğine dayalı stratejik bir ortaklık yürüten iki ülke, 1979 İslam Devrimi’nin ardından yarım asrı aşan kesintisiz bir jeopolitik kriz ve düşmanlık sarmalına sürüklendi.
1953 Darbesi ve Şah dönemi ittifakı
İlişkilerin seyrini değiştiren ilk büyük kırılma, 1953 yılında CIA destekli darbeyle yaşandı:
1953: İran Başbakanı Muhammed Musaddık, petrolün millileştirilmesi ve Doğu Bloku ile yakınlaşma gerekçesiyle devrildi.
1953-1979: Darbenin ardından tam yetkiyle yönetime geçen Şah Muhammed Rıza Pehlevi, Washington ile petrol ticareti ve devasa silah anlaşmalarına dayanan güçlü bir müttefiklik dönemi başlattı.
1979 Devrimi ve diplomatik kopuş
Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğindeki 1979 İslam Devrimi, ABD’nin bölgedeki tüm etkisini sıfırladı:
1979-1981 Elçilik Baskını: Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’ni basan öğrencilerin diplomatları 444 gün rehin alması, Başkan Jimmy Carter’ın başarısız kurtarma operasyonu (8 Amerikan askeri öldü) ve sonrasında Ronald Reagan’ın göreve gelişiyle rehinelerin serbest bırakılması süreci yaşandı.
1983 Beyrut Saldırısı: Lübnan’daki ABD kışlasına düzenlenen saldırıda 241 Amerikan askeri öldü; bu olay ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra tek günde verdiği en büyük can kaybı olarak kayıtlara geçti.
1981-1986 İran-Contra Skandalı: Reagan yönetiminin, rehineleri kurtarmak için gizlice Tahran’a silah satması ve gelirleri Nikaragua’daki Kontralara aktarması uluslararası bir skandala yol açtı.
Nükleer kriz, yaptırımlar ve askeri çatışmalar
2000’li yıllarla birlikte ikili ilişkilerin merkezine Tahran’ın nükleer programı oturdu:
2002-2015: George W. Bush tarafından “Şer Ekseni”ne dahil edilen İran’a karşı Barack Obama döneminde siber saldırılar ve petrol yaptırımları devreye sokuldu; 2015’te ise dondurulmuş varlıkların açılması karşılığında Kapsamlı Ortak Eylem Planı (nükleer anlaşma) imzalandı.
2018-2020: Donald Trump ilk başkanlık döneminde nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilerek maksimum baskı politikasını başlattı ve Ocak 2020’de Bağdat’ta düzenlenen suikastla Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’yi hedef aldı.
2023-2026 Dönemi: 7 Ekim sonrası bölgede tırmanan kriz, Trump’ın ikinci dönemiyle birlikte doğrudan askeri operasyonlara dönüştü. ABD’nin B-2 hayalet bombardıman uçaklarıyla yer altı nükleer tesislerini hedef alması ve ardından gelen askeri hamleler, iki ülke arasındaki 75 yıllık gerilimi tarihin en sıcak savaşına taşıdı.
