Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında aylardır tırmanan askeri gerilim, karşılıklı tehditler, ekonomik abluka ve Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının ardından tarihin en tehlikeli eşiğine ulaştı. Sahadaki son gelişmeler, olası bir çatışmada nükleer silahların ya da nükleer nitelikli mühimmatların kullanılabileceğine dair söylemlerin dolaşıma girmesiyle bölgesel bir savaş riskini aşarak küresel güvenliği doğrudan tehdit eden bir krize evrildi.
Orta Doğu politikaları uzmanı Prof. Dr. Mahcub ez-Züveyri, çatışmanın seyrinde nükleer seçeneğin açıkça telaffuz edilmeye başlanmasını “eşi benzeri görülmemiş ve son derece tehlikeli bir kırılma noktası” olarak nitelendirdi. Geçmiş krizlerde “bombaların anası” (MOAB) gibi konvansiyonel ancak devasa tahrip gücüne sahip mühimmatların azami sınır kabul edildiğini hatırlatan Züveyri, nükleer söylemin masaya gelmesinin nükleer silah kullanımına dair küresel tabuyu kırabileceği uyarısında bulundu. Uzmanlara göre bu durum; Rusya’nın Ukrayna’da veya Çin’in Tayvan krizinde benzer nükleer doktrinleri meşrulaştırmasına kapı aralayabilir.
Askeri şantaj gölgesinde mekik diplomasisi
Taraflar arasındaki gerilimi düşürmek amacıyla Katar ve Pakistan başta olmak üzere Çin ve Umman destekli çok uluslu bir arabuluculuk trafiği yürütülüyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, aracı ülkeler üzerinden yoğun bir temas trafiğinin sürdüğünü ve Tahran’ın şartlarını içeren teklif paketini ilettiklerini belirterek, sürecin başarısının Washington’ın “siyasi rasyonaliteye dönmesine” bağlı olduğunu vurguladı.
Tahran yönetimi, Hürmüz Boğazı’nı yeniden uluslararası deniz trafiğine açmak için taleplerinin eksiksiz karşılanmasını şart koşuyor. Buna karşılık ABD Başkanı Donald Trump, diplomasiye şans tanımak amacıyla henüz “nakavt edici darbeyi” vurmadıklarını öne sürerek İran’a yönelik ezici bir askeri harekat seçeneğini masada tutmayı sürdürüyor. Analistler, Washington’ın tutumunun yumuşamaktan ziyade daha saldırgan bir çizgiye kaydığını ve Trump’ın nükleer programı durdurarak iç siyasete kesin bir zafer sunmak istediğini kaydediyor.
Hürmüz Boğazı’nda mayın ve kamikaze bot ablukası
Siyasi baskıların sahaya yansıması ise dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nda derinleşiyor. İran ordusu, boğazdan geçen ticari gemilere ve petrol tankerlerine kendi belirlediği rotaları dayatarak deniz denetimini sıkılaştırıyor:
- Deniz mayınları ve patlayıcı yüklü kamikaze botlarla uluslararası tankerlere yönelik baskı artırılıyor.
- Deniz koridorundaki geçiş hakimiyeti, müzakere masasında Washington’dan somut tavizler koparmak için stratejik bir koz olarak kullanılıyor.
Masadaki uzlaşmaz şartlar krizi kilitliyor
Arabuluculuk girişimleri, tarafların birbirine taban tabana zıt talepleri nedeniyle tıkanma tehlikesiyle karşı karşıya bulunuyor:
- İran’ın talepleri: Kendi limanlarına uygulanan deniz ablukasının derhal kaldırılması, yurt dışındaki dondurulmuş mali varlıklarının serbest bırakılması, petrol satışına izin verilmesi, tüm cephelerde askeri operasyonların durdurulması ve bölgedeki Amerikan askeri varlığının sınırlandırılması.
- ABD’nin şartları: Hürmüz Boğazı’nda tam ve koşulsuz seyrüsefer serbestisinin sağlanması, ticari gemilere yönelik saldırıların durdurulması, İran’ın nükleer silah edinmeyeceğine dair kesin ve bağlayıcı garantiler sunması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) müfettişlerinin nükleer tesislere derhal geri dönmesi.
Ağır ekonomik baskı altındaki Tahran nakit akışı ve petrol ihracatı için acil çıkış ararken, Washington ise nükleer dosyada geri adım atmıyor; krizin diplomatik bir mutabakatla mı yoksa bölgesel bir patlamayla mı sonuçlanacağı belirsizliğini koruyor.
