Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, nükleer denetçilerin İran’a geri dönmesini sağlayacak kademeli teknik adımlar atılması çağrısında bulundu. Tahran yönetimi ise ajansın tesislere yeniden erişim sağlamasını savaş halinin kalıcı olarak sona ermesine ve ABD’nin taahhütlerini yerine getirmesine bağladı.
UAEA Yönetim Kurulu’na hitap eden Grossi, Buşehr Nükleer Santrali dışında İran’ın beyan ettiği nükleer madde ve tesislerin mevcut durumuna ilişkin gerekli bilgilerin kuruma iletilmediğini ve sahada doğrulama yapılamadığını bildirdi. Grossi, daha kapsamlı bir anlaşmaya zemin hazırlamak ve güven inşa etmek amacıyla denetim mekanizmalarının kademeli olarak normalleştirilmesi gerektiğini vurguladı.
Tahran’dan güvenlik ve “kalıcı anlaşma” şartı
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, düzenlediği haftalık basın toplantısında ülkesinin Kapsamlı Güvence Denetimi Anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerini askıya almadığını, ancak dayatılan savaş koşulları nedeniyle iş birliğinin büyük bölümünün durduğunu belirtti. Bekayi, Buşehr Santrali’ndeki rutin denetimlerin ise Rusya ile yapılan ikili anlaşma ve mevcut yükümlülükler çerçevesinde kesintisiz sürdüğünü ifade etti.
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi ise katıldığı bir televizyon programında ülkesinin halen savaş durumunda olduğunu hatırlatarak, UAEA’nın erişim taleplerinin mevcut koşullarda karşılanamayacağını söyledi. Nükleer bilim insanlarına ait bilgilerin güvenliği konusundaki endişeleri dile getiren Garibabadi, tesislerin yeni saldırılara maruz kalma riskine dikkat çekerek gerekli siyasi ve güvenlik koşulları oluşana dek Tahran’ın tutumunun değişmeyeceğini kaydetti.
2025 saldırıları ve askıya alınan iş birliği süreci
İran ile UAEA arasındaki gerilim, ajansın 12 Haziran 2025’te İran’ı beyan edilmemiş tesislerdeki nükleer faaliyetler konusunda iş birliği yapmamakla suçlayan kararının ardından tırmanmıştı. Aynı ay İsrail’in İran’ın nükleer tesislerine yönelik saldırılarıyla doğrulama faaliyetleri durmuş, ay sonunda ABD’nin üç nükleer tesisi hedef almasının ardından güvenlik gerekçesiyle denetçiler ülkeden çekilmişti.
Yaşanan gelişmelerin ardından izlenen diplomatik süreç şu şekilde gelişti:
- 2 Temmuz 2025: İran Cumhurbaşkanı, UAEA ile iş birliğini askıya alan yasayı onayladı.
- 9 Eylül 2025: Rafael Grossi ve İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, denetim usullerini düzenleyen Kahire Anlaşması’nı imzaladı.
- 20 Kasım 2025: Tahran yönetimi, anlaşmanın sona erdiğini ajansa resmen bildirdi.
Yüksek düzeyde zenginleştirilmiş stok ve İsfahan endişesi
Associated Press’in (AP) aktardığı UAEA raporuna göre, yüzde 4,5 oranında zenginleştirilmiş Rus yakıtı kullanan elektrik üretim tesisi Buşehr, Haziran 2025 saldırılarından bu yana denetlenebilen tek merkez oldu. Ajans, İran’ın yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunun akıbetini ise doğrulayamıyor.
Raporda ayrıca, İran’ın Haziran 2025’te varlığını duyurduğu İsfahan yakıt zenginleştirme tesisine yönelik artan endişelere yer verildi. Tesisin tam konumunu, güvence denetimi statüsünü ve içinde nükleer madde bulunup bulunmadığını bilmediğini açıklayan UAEA, saha doğrulaması yapılmadığı sürece beyan edilen nükleer maddelerin barışçıl amaçlar dışına çıkarılmadığına dair güvence verilemeyeceğini belirtti.
Uranyum zenginleştirme ve diplomasi vurgusu
İran cephesi, UAEA’nın ABD ve bazı Avrupa ülkelerinin etkisi altında hareket ettiğini savunarak nükleer bilgilerin gizliliğinin korunması gerektiğini vurguluyor. Sözcü Bekayi, ABD ile olası bir anlaşma kapsamında uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması veya seviyesinin düşürülmesi ihtimaline ilişkin bir soruya, görüşmelerin henüz bu aşamaya gelmediği ve nükleer detayların ele alınmadığı yanıtını verdi.
Rafael Grossi ise konuşmasının sonunda nükleer programa dair sorunların çözümü için diplomasi ve müzakere masasına dönülmesinin zorunlu olduğunu belirterek Tahran’ı kademeli teknik adımları değerlendirmeye davet etti.


















