İran’a yönelik uluslararası baskı ve abluka çemberi genişledikçe Tahran yönetiminin dış ticaret kanalları hızla daralıyor. Uçuş kısıtlamaları ve deniz yollarındaki denetimlerin ardından sınır kapılarının peş peşe kapanması, İran ekonomisini benzeri görülmemiş bir lojistik krizle karşı karşıya bıraktı. Bu zincirin son halkası, Irak sınırındaki eş-Şeyb Sınır Kapısı oldu.
Irak ile İran arasındaki 9 resmi sınır kapısından biri olan eş-Şeyb, Bağdat yönetimi tarafından yolcu, araç ve ticari tır geçişlerine süresiz olarak kapatıldı. Kararın güvenlik düzenlemelerini gözden geçirmek ve kaçak maddeleri tespit edecek tarama cihazları yerleştirmek amacıyla alındığı belirtilse de, adımın Washington yönetiminin Tahran üzerindeki yaptırım ve abluka baskısıyla bağlantılı olduğu değerlendiriliyor. Benzer şekilde Pakistan da kaçakçılıkla mücadele ve güvenlik gerekçesiyle Taftan ve Gabd/Rimdan sınır kapılarındaki ticari geçişleri askıya aldı. İran’ın yedi komşusuyla bağlantısını sağlayan 35 resmi kara kapısından biri olan Gabd/Rimdan, günlük 4 bin tondan fazla sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) sevkiyatına ev sahipliği yapıyordu.
İthalat ve ihracat rakamlarında sert düşüş
Sınır kapılarının kapanması yalnızca lojistik bir aksama değil, aynı zamanda ciddi bir ekonomik çöküş riski barındırıyor. Irak, İran’ın petrol dışı ürünleri için en büyük pazar konumunda bulunurken; Pakistan ise enerji ve emtia ticareti açısından hayati bir çıkış noktası niteliği taşıyor.
İki ülke arasındaki ticaret hacmi 2025 yılında 10 milyar dolara yaklaşmış, Pakistan ile ticaret ise 2,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmişti. Ancak son gelişmelerle birlikte Irak’ın İran’dan yaptığı ithalat yılın ilk çeyreğinde yüzde 55 oranında geriledi. 28 Şubat’ta başlayan askeri çatışmalardan ağustos ayına kadar geçen sürede İran’ın petrol dışı ihracatı yüzde 28 düşüşle 15 milyar dolara, ithalatı ise yüzde 26 azalarak 17 milyar dolara geriledi. Deniz yoluyla yapılan petrol sevkiyatı ise neredeyse tamamen durdu.
Türkiye sınırında yoğunluk ve uzayan kuyruklar
Deniz ablukası nedeniyle rotasını alternatif kara koridorlarına çeviren İran, ticaret trafiğini ağırlıklı olarak Türkiye sınırına yönlendirdi. Ancak kara yollarındaki altyapı yetersizliği ve yoğun talep, sınır geçişlerinde büyük tıkanıklıklara yol açtı:
- Savaş öncesinde iki ülke sınırında günlük ortalama 200 olan tır sayısı, krizle birlikte 1.200’e kadar yükseldi.
- Sınır kapılarındaki bekleme süreleri 25 günü aşarak tedarik zincirini kilitledi.
Kara ve Hazar rotası deniz taşımacılığını karşılayamıyor
Dış ticaretinin yüzde 28’inden fazlasını limanlar ve deniz yolları üzerinden yürüten İran için alternatifler giderek tükeniyor. Lojistik uzmanları, mevcut kara koridorları ile Hazar Denizi hattının, açık deniz limanlarının sağladığı taşıma kapasitesini karşılamaktan çok uzak olduğuna ve Tahran üzerindeki ekonomik baskının giderek ağırlaşacağına dikkat çekiyor.
