İslam düşünce ve fıkıh tarihinde Ehl-i Sünnet ile Şia arasında kendine özgü bir köprü oluşturan Zeydiyye mezhebi, adını Hz. Ali’nin torunu Zeyd bin Ali bin Hüseyin’den alıyor. İmamet makamını Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin soyundan gelen (Batneyn), ilim, adalet ve takva sahibi olup zulme karşı kılıçla kıyam eden şahsiyetlere hak gören bu ekol; günümüzde ağırlıklı olarak Yemen’in kuzeyinde varlığını sürdürüyor. Tarihte ise Hicaz’ın yanı sıra Hazar Denizi kıyısındaki Taberistan ve Deylem havzalarında etkin oldu.
Zeyd bin Ali, hicri 122 yılında Emevi Halifesi Hişam bin Abdülmelik’e karşı Kufe’de başlattığı kıyamla tanınan muttaki ve alim bir Ehlibeyt şahsiyetiydi. Ancak geride sistemli bir doktrin veya metinler bırakmadı; hareketi temelde dini referanslı siyasi bir başkaldırıydı.
Zeyd bin Ali’nin duruşu ve mezhebin teşekkülü
Tarihi rivayetlere göre Zeyd bin Ali, ilk iki halife Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer’in hilafet meşruiyetini tanıdı ve onlardan teberri etmeyi (lanetlemeyi) açıkça reddetti. Kendisine bu şartı koşan Kufe’deki bir grubun kendisini terk etmesi üzerine “Beni terk ettiniz (Rafaztümûnî)” dediği ve Şia literatüründeki “Rafıza” tabirinin bu olayla yaygınlaştığı aktarılır:
- Efdal ve mefdul dengesi: Zeyd, Hz. Ali’nin sahabeler arasındaki en faziletli (efdal) isim olduğuna inanmakla birlikte, daha az faziletli olanın (mefdul) imametini caiz görerek Ehl-i Sünnet çizgisine yakın bir itidal sergiledi.
- Farklılaşan kollar: Zeyd’in vefatının ardından fikirleri üç ana kola ayrıldı; Ebu Bekir ve Ömer’in hilafetini onaylayan Butriyye (Salihiyye), tercihi ictihadi hata sayan Süleymaniyye ve nas yoluyla hilafetin Hz. Ali’ye ait olduğunu savunan Carudiyye.
Zeyd’in vefatından bir asırdan fazla bir süre sonra, Hz. Hasan soyundan gelen Kasım bin İbrahim er-Ressî (ö. 246) mezhebin itikadi temellerini sistemleştirdi. Torunu el-Hadi İle’l-Hakk Yahya bin Hüseyin ise hicri 284’te Yemen’in Saade kentine gelerek Zeydi İmameti’ni resmen kurdu. Bu yapı, Zeyd bin Ali’nin ılımlı yaklaşımından ziyade sahabe tutumunda İmamiyye’ye yaklaşan Carudi anlayışı temel aldı ve bölgede “Hadaviyye” adıyla anıldı.
Temel itikadi ve fıkhi esaslar
Zeydiyye’nin ana omurgası; imamet teorisi, Mu’tezile etkisi ve adalet anlayışı olmak üzere üç ana ayakta toplanır:
- İmamet teorisi: Hilafet yalnızca Fatımi soyuna (Hasan ve Hüseyin nesli) aittir. Saltanat ve miras yoluyla geçmez; alim, adil ve cesur olan adayın açık davette bulunup (da’vet) zalim sultana başkaldırması şarttır.
- İtikadi çerçeve: Akaitte Mu’tezile ekolünü benimser; Kur’an’ın mahluk olduğunu savunur, ahirette Allah’ın görülmesini (ru’yetullah) reddeder ve tövbe etmeden ölen büyük günah sahiplerinin ebedi cehennemde kalacağını kabul eder.
- On İki İmam (İsnaaşeriyye) Şiası’ndan farkları: Masumiyeti yalnızca “Âl-i Abâ” (Hz. Muhammed, Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin) ile sınırlar. Gaip İmam ve Mehdi inancını reddeder, mut’a nikahını haram kabul eder.
- Fıkhi benzerlikler: Ezan okurken “Hayye alâ hayri’l-amel” lafzını eklerler; amel ve fıkıh usulünde ise büyük oranda Hanefi fıkhıyla örtüşen içtihatlara ve kıyasa dayanırlar.
Yemen’de yetişen İbnü’l-Vezir, Muhammed bin İsmail es-San’ani ve Şevkani gibi büyük müçtehitler, bu medrese ortamında yetişmelerine rağmen sonradan Ehl-i Hadis ve Sünnet çizgisine yönelerek mezhebin sınırlarını aşmışlardır.
Tarihsel devletler ve Hadavi İmameti
Mezhebin siyasi ilkesi olan “zalim yöneticiye isyan zorunluluğu” Yemen tarihinde sık sık çoklu imam çatışmalarına yol açtı. İmamlar yüzyıllar boyunca bölgede hüküm süren Süleyhiler, Eyyubiler, Resuliler ve Tahiriler ile güç mücadelesine girdi; Osmanlı idaresine karşı iki büyük direniş sergiledi.
Kasım bin Muhammed tarafından 1597’de kurulan Kasımi Devleti ve ardından Hamideddin ailesinin yönettiği Mütevekkili Krallığı (1918-1962), teorideki liyakat şartına rağmen fiilen babadan oğula geçen hanedanlıklara dönüştü. İmamet sistemi, 26 Eylül 1962’deki cumhuriyet devrimiyle resmen yıkıldı.
Modern dönem ve Husi hareketiyle ilişkisi
1990’da Yemen’in birleşmesinin ardından gelen çoğulcu ortamda kurulan Hak Partisi ve gençleri hedefleyen “Mümin Gençlik” (eş-Şebabü’l-Mü’min) yapılanması, Suudi Arabistan destekli Selefi yayılmaya ve cumhuriyet idaresine karşı Zeydi kimliği ihya etme amacıyla yola çıktı.
Hüseyin Bedreddin el-Husi’nin söylemleri zamanla devletle silahlı çatışmaya dönüştü ve 2004’te Saade dağlarında öldürülmesinin ardından kardeşi Abdülmelik el-Husi liderliğinde “Ensarullah” hareketi doğdu. 2014’te başkent Sana’yı ele geçiren grup, klasik Zeydi fıkhı ile güncel Şii-İran teolojisinin harmanlandığı yeni bir model inşa etti.
Araştırmacılar, Husiler ile geleneksel Zeydiyye arasındaki bağı farklı açılardan değerlendiriyor:
- İktidar ve takdis anlayışı: Abdülmelik el-Husi klasik “İmam” unvanını kullanmayıp kendisini “Devrim Lideri” olarak tanımlasa da, 2012 tarihli kültürel vesikalarında yönetimin Ehlibeyt’e tahsis edildiği inancını diri tutuyor.
- Sahabe algısındaki sertleşme: Hüseyin el-Husi’nin derslerinde ilk üç halifeye yönelik benimsediği sert tutum, geleneksel mutedil Zeydi ulemadan ziyade radikal Carudi kanadın ve İmamiyye etkisinin bir yansıması olarak görülüyor.
- Geleneksel ulemanın sessizliği: Başlangıçta Hüseyin el-Husi’ye karşı bildiri yayımlayan 18 kıdemli Zeydi alimin bir kısmı günümüzde hareketin kontrolündeki bölgelerde baskı ve fiili denetim nedeniyle sessizliğini koruyor.
Yüzyıllar boyunca Yemen’in dağlık kuzeyindeki Zeydiler ile kıyı ve ovalardaki Şafii Sünni nüfus aynı camilerde omuz omuza ibadet edip akrabalık bağları kurdu. Husilerin mezhebi, siyasi ve kabile dengelerini araçsallaştıran yönetim modeli ise bu tarihsel toplumsal doku üzerinde yeni gerilim hatları üretmeye devam ediyor.
