Amerika Birleşik Devletleri’nin İran’a yönelik uyguladığı çok katmanlı ekonomik baskı stratejisi, Tahran yönetimi üzerinde etkisini derinleştiriyor. Washington’ın petrol ihracatını kısıtlama, ikincil yaptırımları genişletme ve dolara erişim sağlayan finansal ağları hedef alma hamleleri, İran ekonomisini yönetilmesi güç bir dar boğaza sürükledi. Uluslararası haber ajansı Reuters’a konuşan üst düzey İranlı yetkililer, paravan şirketler ve kayıt dışı tankerlerle yürütülen geleneksel yaptırımları delme yöntemlerinin artık işlevini yitirmeye başladığını belirtiyor.
ABD Hazine Bakanlığı tarafından 24 Ağustos’ta başlatılan “Ekonomik İzolasyon” operasyonu, Tahran’ın dış finansman kanallarını hedef almayı sürdürüyor. Dijital varlıklar, kıymetli madenler, havacılık, deniz taşımacılığı ve teknoloji sektörlerini kapsayan yeni yaptırım dalgası, yabancı finans kuruluşlarını İran ile iş yapmak veya Amerikan mali sisteminde kalmak arasında kesin bir tercihe zorluyor.
Petrol sevkiyatında sert düşüş ve lojistik engeller
Uygulanan baskıların en somut yansıması, Tahran’ın ana döviz kaynağı olan ham petrol ihracatında görülüyor. Enerji veri analiz şirketi Kpler verilerine göre, geçtiğimiz yıl günlük 1,7 milyon varil seviyesinde olan İran ham petrol sevkiyatı, eylül ayı itibarıyla günlük 260 bin varile kadar geriledi.
Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim ve askeri hareketlilik sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) akışını da yaklaşık yüzde 80 oranında sekteye uğrattı. Tahran’ın deniz üzerinde depoladığı milyonlarca varil petrolü satmakta zorlandığı, aracı kurumların yüksek risk nedeniyle komisyon taleplerini artırdığı veya işlemlerden çekildiği bildiriliyor. Ham petrol üreticisi olmasına rağmen rafine kapasitesi sınırlı olan ülkede, mevcut benzin stoklarının yalnızca iki aylık ihtiyacı karşılayabilecek düzeyde kaldığı aktarılıyor.
Ticari koridorların kapanması ve rekor enflasyon
Bölgesel gerilimin ardından Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) 18 Ağustos’ta İran ile olan ticari ve mali operasyonları askıya alması, Tahran’ın dış ticaret kapılarını daha da daralttı. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, yaptırımların ve bankacılık engellerinin ticareti yüzde 25 ila 35 oranında küçülttüğünü, ithalatın ihracattan daha fazla darbe aldığını ve fabrikaların hammadde temininde zorlandığını kabul etti.
Döviz kıtlığı ulusal para birimi riyalde de sert değer kaybına yol açtı. Serbest piyasada ABD doları 2,2 milyon riyal sınırını aşarken, ithal ürünlerin maliyeti katlandı. İran İstatistik Merkezi verilerine göre:
- Yıllık tüketici enflasyonu yüzde 69,9 seviyesine ulaştı,
- Gıda ve tütün ürünlerindeki yıllık fiyat artışı yüzde 128’i aştı,
- İşsizlik oranı yüzde 9,1’e yükselirken iş gücüne katılım yüzde 40,7’ye geriledi.
Ortalama memur ve işçi maaşlarının yaklaşık 125 dolar seviyesinde kaldığı ülkede, dört kişilik bir ailenin asgari geçim maliyetinin 450 doları aşması alım gücünün kritik seviyelere düşmesine neden oldu.
Masadaki seçenekler: Diplomatik taviz mi, askeri misilleme mi?
Washington yönetimi, daralan enerji gelirleri ve artan enflasyonist baskının Tahran’ı müzakere masasında taviz vermeye zorlayacağını öngörüyor. Buna karşın Tahran yönetimi, bağımsızlık ve egemenlik haklarından ödün vermeyeceğini vurgulayarak bölgedeki caydırıcılığını korumak adına önleyici askeri tedbirlerin gündemde kalabileceği uyarısında bulunuyor.
