İran’ın ulusal para birimi riyal, ABD yaptırımlarının ve deniz ablukasının etkisiyle tarihinin en ağır değer kaybını yaşıyor. Serbest piyasada 1 ABD dolarının 2,2 milyon riyal sınırına dayanması, ülkedeki enflasyonu 1979 yılından bu yana görülen en yüksek seviyeye taşıdı. Gelirleri günden güne eriyen halk temel ihtiyaç maddelerine ulaşmakta zorlanırken, Tahran yönetimi döviz kurlarındaki çöküşü durdurmak için piyasaya milyarlarca dolarlık müdahalede bulunmaya hazırlanıyor.
ABD Hazine Bakanlığı’nın 24 Ağustos’ta başlattığı ve “Ekonomik Cüzamlı” (Economic Outcast) olarak adlandırılan yeni yaptırım dalgası, petrol gelirlerine bağlı onlarca şirket, şahıs ve gemiyi doğrudan hedef aldı. Kapsamı genişletilen ikincil yaptırımlar; petrol, deniz taşımacılığı, bankacılık, kripto varlıklar, altın, sivil havacılık ve teknoloji sektörlerini kapsayarak Tahran’ın dış dünyayla olan finansal bağlarını koparmayı amaçlıyor.
Riyalin sekiz yıllık eriyişi ve döviz müdahaleleri
Sekiz yıl önce ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesinden hemen önce 1 dolar yaklaşık 65 bin riyal seviyesinde işlem görüyordu. Ancak aradan geçen süreçte uygulanan yoğun baskı, ulusal parayı hızla eritti. Mart 2025’te 1 milyon eşiğini aşan dolar kuru, yeni yaptırımların duyurulduğu Ağustos 2026’da 2 milyon sınırını da geçerek 2,2 milyon riyale kadar fırladı.
İran Merkez Bankası, piyasadaki panik havasını yatıştırmak amacıyla ilk aşamada sisteme 500 milyon dolarlık nakit döviz sürdü. Merkez Bankası Başkanı Abdunnasır Hemmati, 1 Eylül itibarıyla kurları dengelemek adına 2 milyar dolara kadar ek kaynak aktarmaya hazır olduklarını ve ülkenin yeterli döviz rezervine sahip olduğunu bildirdi. Ancak bu müdahalelerin serbest piyasadaki ateşi düşürmekte yetersiz kaldığı gözleniyor.
Sofralardaki yangın: Gıda fiyatları yüzde 500’den fazla arttı
Uluslararası Para Fonu (IMF) ve İran İstatistik Merkezi verileri, yaşanan döviz krizinin halkın günlük yaşamına doğrudan yansıdığını gösteriyor. Yıllık tüketici enflasyonu yüzde 89’a çıkarken, gıda ve içecek grubundaki yıllık fiyat artışı yüzde 128’e ulaştı.
Son iki yılda memur maaşlarındaki ortalama yüzde 78’lik artışa karşın temel tüketim maddelerinde yaşanan artışlar alım gücünü tamamen çökertti:
- Sıvı yağ fiyatları: Yüzde 532,
- Yumurta fiyatları: Yüzde 365,
- Pirinç fiyatları: Yüzde 337,
- Tavuk eti fiyatları: Yüzde 292 arttı.
İki yıl önce bir memurun ortalama maaşıyla yaklaşık 146 kilogram yerli pirinç alınabilirken, bugün bu miktar 60 kilograma kadar geriledi.
Toplumsal patlama endişesi ve güvenlik teyakkuzu
Petrol ihracatındaki sert düşüş ve küçülen gayrisafi yurt içi hasıla, hayat pahalılığının yeni bir toplumsal protesto dalgasını tetikleyebileceği endişelerini artırıyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan kamuoyuna mevcut ekonomik zorlukların büyüklüğünü açıkça anlatma çağrısı yaparken, yargı ve güvenlik kanadında sert tedbirler alınıyor.
İran Yargı Erki Başkanı, emniyet, istihbarat ve güvenlik birimlerinin en üst düzey alarm durumuna geçirildiğini belirterek, ekonomik şartları gerekçe göstererek kamu düzenini bozmaya veya huzursuzluk çıkarmaya çalışanlara karşı tavizsiz şekilde müdahale edileceğini açıkladı.
