Tahran ile Pekin yönetimlerinin, ABD yaptırımlarını ve uluslararası bankacılık denetimlerini aşmak amacıyla gizli bir ticari mekanizma kullandığı belirlendi. Reuters haber ajansının üst düzey İranlı yetkililere ve sürece yakın kaynaklara dayandırdığı özel haberine göre, Çin’e satılan petrolün gelirleri uluslararası para transfer kanallarına girmeden doğrudan Çin ürünleri ve altyapı hizmetleri için harcama kredisine dönüştürüldü.
Bilgilere göre gizli takas hattı; tıbbi ürünlerden telekomünikasyon teçhizatına, otomotivden geçtiğimiz yıl imzalanan milyonlarca dolarlık hava savunma ekipmanı sözleşmelerine kadar geniş bir yelpazede kullanıldı. Yalnızca 2025 yılında kurulan özel amaçlı finansal yapı üzerinden 2 ila 2,5 milyar dolarlık hacmin geçtiği hesaplanıyor.
Petrol gelirleri doğrudan Çin içi krediye dönüşüyor
Uygulanan sistem, petrol bedelinin doğrudan nakit veya banka havalesiyle ödenmesini engelliyor. Çin devletine ait petrol şirketi Zhuhai Zhenrong adına hareket eden alıcıların, Çin merkezli “Zhuxin” adlı özel bir finansal yapıya düzenli fon aktardığı belirtiliyor.
Bu fondaki paranın yaklaşık yüzde 70’i İran’daki kritik altyapı projelerini üstlenen Çinli müteahhitlik şirketlerine aktarılırken, kalan yüzde 30’luk kısım ise İran’a mal gönderen ihracatçıların ödemelerinde kullanıldı. Sistemin yönetiminin bir ayağını Çin Ticaret Bakanlığı adına hareket eden bir yapı, diğer ayağını ise İran Merkez Bankası ile bağlantılı yetkililer oluşturuyor.
Çin’in ucuz petrol ve riskten korunma formülü
Enerji veri takip kuruluşu Kpler’in verilerine göre Çin, 2025 yılında İran’ın deniz yoluyla ihraç ettiği ham petrolün yüzde 80’inden fazlasını satın alarak günlük ortalama 1,4 milyon varil ithalat gerçekleştirdi.
Söz konusu mekanizma Pekin’e iki temel stratejik avantaj sağladı:
- İran petrolünü indirimli fiyatlarla tedarik etmeyi sürdürmek,
- Çinli ana bankaları ve ihracatçı devleri doğrudan İran ile finansal temastan uzak tutarak dolar merkezli yaptırımlardan korumak.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent geçtiğimiz ağustos ayında Tahran ile ticareti sürdüren şirketlerin küresel finansal sistemden çıkarılacağı uyarısında bulunmuştu.
İlaç sevkiyatından hava savunma sistemlerine
Geliştirilen takas mekanizmasının temellerinin en az 2021 yılına, iki ülke arasında imzalanan 25 yıllık stratejik işbirliği anlaşması ve Kovid-19 aşı tedariki dönemine uzandığı kaydedildi. Ancak zamanla kapsam genişletilerek stratejik alanlara kaydırıldı.
Kaynaklar, Birleşmiş Milletler’in Eylül 2025’te İran’a yönelik konvansiyonel silah ambargolarını yeniden devreye sokma sürecinde, bu kanal üzerinden Tahran’a milyonlarca dolarlık gelişmiş hava savunma teçhizatı sağlandığını aktardı.
Pekin’den resmi yalanlama
Çin Dışişleri Bakanlığı iddialara ilişkin yaptığı açıklamada böyle bir mekanizmadan haberdar olmadıklarını savunarak, BM Güvenlik Konseyi kararlarına dayanmayan tek taraflı yaptırımları tanımadıklarını yineledi.
ABD’nin Hürmüz Boğazı ve çevresinde sıkılaştırdığı deniz denetimlerinin ardından Temmuz 2026 ortasından bu yana Çin’e doğrudan petrol sevkiyatının durma noktasına geldiği belirtilirken; uzmanlar bu tür örtülü yapıların Pekin’e uluslararası baskılara karşı diplomatik manevra ve “inkâr edilebilir alan” kazandırdığına dikkat çekiyor.
