ABD ile İran arasında tırmanan askeri gerilim, denizlerdeki petrol sevkiyatlarını doğrudan hedef alan yeni bir boyuta evrildi. Washington yönetimi, nisan ayından bu yana İran limanlarına uyguladığı fiili abluka kapsamında el koyduğu petrol tankerlerini ve taşıdıkları ham petrolü yasal zemine oturtmak amacıyla 1812 Savaşı döneminden kalma tarihi bir mekanizmayı raftan indirmeye hazırlanıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın “Yüklere ve petrole el koyduk, bir bakıma korsanlar gibiyiz” şeklindeki çıkışı, açık denizlerde alıkonulan ham petrolün uluslararası mülkiyet durumunu hukuki bir tartışmanın merkezine taşıdı.
Tarihi ganimet mahkemeleri yeniden masada
Açık denizde bir tankere el koymak, üzerindeki kargonun mülkiyetinin kendiliğinden ABD’ye geçmesini sağlamıyor. Uluslararası deniz hukuku çerçevesinde kesin bir mahkeme kararı bulunmadığı sürece bu ham petrolün satılması ya da gelirlerinin Amerikan Hazinesi’ne aktarılması mümkün olmuyor.
Bu tıkanıklığı aşmak isteyen Washington, 19. yüzyıldaki deniz savaşlarında düşman ticaret gemilerinin ele geçirilmesini denetleyen “Ganimet Mahkemeleri” (Prize Courts) içtihadını devreye sokmayı planlıyor. Bu yönteme göre federal yargıçlar, el koyma operasyonunun yasallığını ve petrolün sahiplik durumunu inceleyecek; verilecek onayla birlikte satılan petrolden elde edilen gelirler askeri harcamaları finanse etmek üzere doğrudan Hazine kasasına girecek. Pentagon verilerine göre uygulanan deniz ablukası, ilk haftalarında Tahran’a yaklaşık 4,8 milyar dolarlık gelir kaybı yaşattı.
Pekin faktörü ve gölge filo gerilimi
Ganimet mekanizmasının işletilmesi ihtimali, süreci Washington ile Tahran arasındaki bölgesel bir krizden çıkarıp dünyanın en büyük iki ekonomisi arasında küresel bir çatışmaya dönüştürme potansiyeli taşıyor. İran petrolünün en büyük alıcısı konumundaki Çin, uygulanan yaptırımlara rağmen “gölge filo” aracılığıyla sevkiyatlarını sürdürüyor.
Tankerlerin farklı ülke bayrakları taşıması, kargoların mülkiyetinin aracı şirketlere ve Çinli alıcılara ait olması, federal mahkemelerin önüne çözülmesi son derece güç hukuki sorular çıkarıyor:
- El konulan gemi hukuken düşman unsuru mu yoksa tarafsız üçüncü bir ülkeye mi ait?
- Yükün asıl sahibi Tahran yönetimi mi yoksa yabancı bir alıcı mı?
- Açık denizdeki operasyon savaş hukuku kaidelerine uygun mu icra edildi?
Denizdeki gerilim Amerikan mahkemelerine taşınıyor
Tahran yönetimi Amerikan operasyonlarını “uluslararası sularda silahlı korsanlık” olarak tanımlarken, Washington bu hamlelerle hem İran’ın ana gelir kaynağını kurutmayı hem de çatışma maliyetlerini telafi etmeyi hedefliyor.
Hukuk çevreleri, yelkenli gemiler dönemine ait bu uygulamanın 21. yüzyılın karmaşık tedarik zincirlerine uygulanması halinde devasa ticari davalar ve uluslararası itiraz dalgasının doğacağını öngörüyor. Böylelikle İran petrolü üzerindeki hakimiyet mücadelesi, yalnızca Hürmüz Boğazı ve çevresindeki sularda değil, Amerikan mahkeme salonlarında da sert bir yasal hesaplaşmaya sahne olmaya aday görünüyor.
