İran’da uluslararası yaptırımlar ve bankacılık kısıtlamalarını aşmak amacıyla petrol gelirlerinin tahsilatında ve dış ticaret ödemelerinde kullanılan “trasti” (finansal emanetçi) adlı aracı yapılar, yargı ve mali denetim organlarının yakın takibine girdi. İran Yargı Erki, Sayıştay ve Merkez Bankası verileri; doğrudan bankacılık kanallarının tıkandığı süreçte döviz transferlerini yürüten bu aracı şirketlerin geciken borçları ve dondurulan varlıkları üzerine kapsamlı dosyalar açıldığını gösteriyor.
Batı hukukundaki geleneksel “yediemin” veya “tröst” kavramından farklı işleyen bu mekanizma; pratikte yaptırımlar altındaki petrol, kondensat ve petrokimya satışlarından elde edilen gelirleri geçici olarak hesaplarında tutan, ardından ithalat bedellerini ödeyen ya da üçüncü hesaplara aktaran kişi, paravan şirket veya hesap ağlarından oluşuyor. Resmi haber ajansı IRNA’nın “emanetçi ekonomisi” olarak tanımladığı sistem, petrol ihracatının sürmesi ve temel hammadde tedarikinde hayati bir halka işlevi görüyor.
Sayıştay’dan 141 emanetçiye inceleme: “Bakanlık ve Merkez Bankası sorumlu”
İran Sayıştayı, petrol satışı ya da fon transferlerinin emanetçilere, tüccarlara veya paravan şirketlere devredilmesinin Petrol Bakanlığı ile bağlı şirketleri gelirlerin zamanında ve tam tahsil edilmesi sorumluluğundan kurtarmadığını bildirdi. Aynı şekilde Merkez Bankası’nın da kaynakların güvenliğini gözetme ve fon hareketlerini denetleme yükümlülüğünün devam ettiği vurgulandı.
Sayıştay tarafından yürütülen mali denetim süreci; borçlu konumdaki 141 finansal emanetçiyi ve bunlarla bağlantılı bankaları kapsıyor. İncelemede bloke edilen fonlar, yüksek komisyon kesintileri, geciken tahsilatlar ve aracı sözleşmelerindeki teminat eksiklikleri masaya yatırılıyor.
59 adli soruşturma: Lüks araçlara ve gayrimenkullere el konuldu
Tahran Başsavcılığı, emanetçi şirket yöneticileri hakkında 59 ayrı soruşturma dosyası açıldığını duyurdu. Yargı sürecinde şu işlemler kayıtlara geçti:
- Gözaltı ve Yakalama: 43 dosyada mahkemeye sevk kararı verilirken, 22 şüpheli tutuklandı, 15 firari için ise kırmızı bülten çıkarıldı.
- Tahsil Edilen Döviz: Farklı dosyalarda 50 milyon dolar, 55 milyon euro ve 53 milyon Birleşik Arap Emirlikleri dirhemi nakit tahsilat sağlandı.
- Varlık Takası ve El Koyma: Şirketlere ait 1,673 trilyon tümen değerindeki mal varlığı takasa tabi tutuldu. Soruşturmalar kapsamında 86 lüks otomobil, 187 arsa, 86 daire, 4 villa ve 2 sanayi tesisine tedbir konuldu.
Tahran Başsavcısı Ali Salihi, Merkez Bankası yöneticileri ve mali suçlar hakimleriyle gerçekleştirdiği toplantıda, emanetçi şirketler üzerinden biriken kamu alacaklarının tahsilatının hızlandırılması talimatını verdi.
Temel ihtiyaç maddeleri ve şeffaflık sınırı
Merkez Bankası, Tarım Bakanlığı’nın onayladığı temel tüketim maddelerinin ithalatını kolaylaştırmak amacıyla bankaların döviz kredisi kullandırmasına olanak tanıyan yeni yönergeler yayımladı. Söz konusu düzenleme banka başına 60 milyon dolarlık tavan ve 4 ila 6 aylık geri ödeme takvimi öngörse de, doğrudan “emanetçi” aracıların kaldırıldığına dair resmi bir hüküm içermiyor.
Resmi kurumlar, petrol gelirlerinin tahsilatı ve denetimi konusundaki adli adımları doğrulamakla birlikte, çalışan emanetçilerin isimlerini, yurt dışındaki hesap ağlarını veya komisyon oranlarını gizlilik gerekçesiyle kamuoyuyla paylaşmıyor. Yargı süreci, yaptırımların gölgesinde oluşan kayıt dışı finansal kanalların devlet denetimi altına alınma mücadelesini yansıtıyor.
