Coğrafi mesafelerin uzaklığı, Orta Doğu merkezli krizlerin küresel dalga boyunu sınırlandırmaya yetmiyor. Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki çatışmalar ve stratejik Hürmüz Boğazı’nın ulaşıma kapanması, yüzlerce kilometre ötedeki Mağrip coğrafyasında derin kırılmalara yol açtı. Koronavirüs salgını ve Arap Baharı sarsıntılarının ekonomik yaralarını henüz tam olarak saramamış olan Kuzey Afrika ülkeleri, kendilerini jeopolitik bir şok dalgasının ortasında buldu. Yaşanan kriz; enerji gelirleriyle kısa vadeli kazanım elde edenler ile artan ithalat faturaları altında ezilen ülkeler arasındaki uçurumu daha da belirginleştirdi.
Diplomaside temkinli dil ve farklılaşan yaklaşımlar
Körfez ülkelerine yönelik saldırılar karşısında Mağrip başkentleri, “ortak Arap güvenliği” ilkesi doğrultusunda kınama mesajlarında birleşti. Ancak Tahran yönetimiyle kurulan diplomatik diyalogda başkentler arasında belirgin farklılıklar ortaya çıktı.
Fas yönetimi, 2018 yılından bu yana diplomatik ilişkilerini kestiği İran’ın hamlelerini doğrudan ve sert bir dille kınadı. Buna karşılık Cezayir, Tunus, Libya ve Moritanya daha pragmatik bir çizgi benimseyerek taraflara itidal ve devletlerin egemenliğine saygı çağrısında bulundu. Bu ülkeler, bir yandan İran halkıyla dayanışma mesajı verirken diğer yandan Donald Trump yönetimi altındaki Beyaz Saray ile gerilim yaşamaktan dikkatle kaçındı.
Siyaset Bilimi Uzmanı Dr. Hossam Hamza, Trump faktörünün bölge diplomasisini karmaşıklaştırdığına dikkat çekerek Cezayir’in doğrudan karşıtlıklardan kaçınan bir “stratejik denge politikası” izlediğini vurguladı. Hamza’ya göre Cezayir diplomasisi, bölgesel güvenliğin bölünmez bir bütün olduğu ve hiçbir aktörün güvenlik dışı bırakılarak kalıcı istikrarın sağlanamayacağı ilkesi üzerinden hareket ediyor.
Ekonomik şok: Kim kazandı, kim kaybetti?
Ekonomist Amine Sami, Hürmüz krizini yalnızca askeri bir gerilim olarak değil, tedarik zincirlerini, alım gücünü ve kamu maliyesini tehdit eden “çok boyutlu yapısal bir jeoekonomik şok” olarak nitelendiriyor. Krizin etkileri Mağrip ülkelerinin ekonomik yapılarına göre farklı şekillerde hissediliyor:
- Cezayir: Avrupa’dan gelen yoğun sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) talebi sayesinde enerji gelirlerini artırdı. Ülke, elde ettiği bu ek kaynağı Gara Djebilet demir madeni ile Bled El Hadba fosfat sahası gibi mega sanayi yatırımlarına aktarmayı hedefliyor. Ancak enerji devi Sonatrach’ın acil altyapı yatırımları ihtiyacı ve hızla artan iç tüketim, risk faktörleri arasında bulunuyor.
- Fas ve Tunus: Enerji ithalatçısı olan bu iki ülke, fırlayan petrol ve gaz faturaları nedeniyle ağır bir bütçe baskısıyla karşı karşıya kaldı. Fas, güneş ve rüzgar enerjisine yaptığı erken yatırımlar ve yükselen gübre fiyatlarıyla darbeyi hafifletmeye çalışsa da Körfez’den ithal edilen amonyak ve kükürt gibi kritik girdilerin maliyet artışı sanayiyi zorluyor.
- Libya: Ülke içindeki siyasi bölünmüşlük ve istikrarsızlık, küresel enerji fiyatlarındaki yükselişin fırsata dönüştürülmesini engelliyor.
- Moritanya: Enflasyon oranının yüzde 9 seviyesine tırmanması, temel tüketim mallarındaki fiyat artışlarını tetikleyerek halkın tepkisini artırdı.
Bölge ülkeleri arasındaki siyasi entegrasyon ve koordinasyon eksikliği, yaşanan ekonomik türbülansın ortak mekanizmalarla göğüslenmesini güçleştiriyor.
Askeri dengeler ve Akdeniz’e uzanan riskler
Krizin askeri yansımalarını değerlendiren emekli Tuğgeneral Muhtar Ben Nasr, operasyon sahaları arasındaki geleneksel sınırların kalktığını ifade etti. Ben Nasr, Kuzey Afrika güvenliğinin artık doğrudan Basra Körfezi, Kızıldeniz ve Akdeniz hattına bağlı olduğunu dile getirdi.
Savunma stratejilerinde yeni öncelikler
Enerji gelirlerindeki dönemsel artışın Cezayir’e Sahel kuşağı ve Libya sınırındaki güvenlik risklerine karşı savunma envanterini modernize etme fırsatı sunduğunu belirten uzmanlar, Hürmüz krizinin büyük güçlerin Akdeniz’deki askeri varlığını yeniden tanzim etmesine yol açabileceği konusunda uyarıyor.
Uzmanlara göre Mağrip ordularının insansız hava araçları (İHA), hava savunma şemsiyeleri, siber güvenlik altyapısı ile stratejik liman ve deniz geçiş yollarının korunmasına yönelik yeni nesil savunma doktrinleri geliştirmesi kaçınılmaz hale geliyor. Uluslararası güç mücadelelerinde tedarik zincirlerinin birer jeopolitik baskı aracına dönüştüğü bu dönemde, Kuzey Afrika ülkelerinin esnek ve öngörülü stratejiler üretmesi gerekiyor.
