BBC Uluslararası Dünyadan Haberler Editörü John Simpson, İranlı tarihçi Homa Katouzian’ın “İran ve Devrim: Tarihsel Bir Okuma” kitabı üzerinden yayımladığı analizde, Batı dünyasının İran’daki rejim dinamiklerini ve 1979 Devrimi’ni anlamakta düştüğü hataları değerlendirdi. Simpson, 1979’da Tahran sokaklarında bizzat şahit olduğu halk ayaklanmasının, Fransa’daki 1789 Fransız İhtilali’ne benzer bir dinamikle Şah Muhammed Rıza Pehlevi’yi devirdiğini ve bugünkü bölgesel dengeleri şekillendirdiğini belirtti.
Analizde, Batılı diplomatların 1978 yılının sonlarına kadar Şah’ın koltuğunu koruyacağına dair iyimser ve yanıltıcı istihbarat raporları hazırladığı, buna karşın sokaktaki halkla temas kuran gazetecilerin çöküşü çok daha net öngördüğü vurgulandı.
Batı siyasi kalıplarının yetersizliği ve Şah’ın çöküşü
İranlı akademisyen Homa Katouzian, Batı’nın İran’ı anlamakta yetersiz kalmasını, ülkedeki siyasi ve toplumsal değişimlerin Batılı kurumsal kalıplara uymamasına bağlıyor. Şah rejiminin çöküşünü hazırlayan temel unsurlar şu şekilde öne çıkıyor:
-
Siyasi Temsil Krizleri: Tek parti sistemine (“Rastahiz”) geçilmesi ve medyanın tamamen baskı altına alınması.
-
SAVAK Baskısı: Gizli polis teşkilatı SAVAK’ın toplumsal muhalefeti ezmesi ve siyasi uzlaşı yollarını tamamen kapatması.
-
Geçici Değişim Yapısı: İran tarihinde köklü hukuksal güvenceler bulunmadığı için toplumsal değişimlerin aniden ve sert bir şekilde gerçekleşmesi.
Simpson, Şah’ın kişisel kararsızlığı ve kuruntularının yönetimi tıkadığını belirterek, benzer bir “keyfi yönetim” anlayışının günümüzde ABD Başkanı Donald Trump yönetimi ve Batı siyasetinde de gözlemlendiğini savundu.
Liderlerin ötesinde: İran rejiminin kurumsal direnci
Analizde, ABD Başkanı Donald Trump ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun İran rejimine yönelik yaklaşımları eleştirilerek, rejimin sadece şahıslara değil, derin kurumsal yapılara ve ideolojik temellere dayandığı ifade edildi.
John Simpson ve Katouzian’ın analizlerine göre; askeri liderlerin veya yöneticilerin “başının kesilmesi” rejimi devirmeye yetmiyor. Devrim Muhafızları ve dini kurumlar etrafında şekillenen yapı, Saddam Hüseyin ile yapılan 8 yıllık savaştan ve küresel yaptırımlardan güçlenerek çıktı. Simpson, rejimin iç yolsuzluklar ve toplumsal baskılar nedeniyle uzun vadede çökeceğini öngörse de, Şah rejiminden farklı olarak mevcut yönetimin iktidarda kalmak için her türlü sert tedbiri almaya kararlı olduğunu vurguluyor.
