Sosyal medya platformlarında son günlerde Kabe-i Muazzama üzerinde kusursuz dairesel hatlar çizerek uçan devasa kuş sürülerini gösteren bir video viral oldu. Kısa sürede milyonlarca etkileşim alan ve kimi kullanıcılar tarafından olağanüstü bir hadise gibi yorumlanan görüntülerin perde arkası yapılan doğrulama çalışmalarıyla netleşti. Yapılan teknik analizler, söz konusu videonun gerçeği yansıtmadığını ve bütünüyle üretken yapay zeka araçları kullanılarak oluşturulduğunu ortaya koydu. Görüntüyü ilk yayımlayan hesabın da benzer tekniklerle üretilmiş kurgusal içerikler paylaştığı tespit edildi.
Video dijital bir manipülasyon olsa da içeriğin inandırıcılık kazanmasında, Mekke semalarında ve Mescid-i Haram çevresinde yüzyıllardır varlığını sürdüren meşhur “Harem güvercinleri” gerçeği etkili oldu.
Mekke’nin asırlık simgesi: Harem güvercinleri
Suudi Arabistan resmi makamları ve tarihi kaynaklar, yabani güvercinlerin Mekke’nin mahallelerinde, dağ eteklerinde ve özellikle Kabe çevresinde yoğun bir popülasyona sahip olduğunu doğruluyor. Evlerin saçaklarında ve yüksek kulelerde yuva yapan bu kuşlar, yerel halk ve hacılar tarafından koruma altında tutulup besleniyor. Muhammed Tahir el-Kürdi’nin kaleme aldığı “Mekke ve Beytullah’ın Doğru Tarihi” gibi klasik kaynaklar da güvercinlerin Harem-i Şerif semalarındaki varlığını ve Kabe üzerine konmalarını tarihi delillerle aktarıyor.
Halk arasında bu kuşların kökenine dair Sevr Mağarası’ndaki güvercinlere ya da Fil Vakası’ndaki Ebabil kuşlarına uzanan çeşitli rivayetler anlatılsa da, uzmanlar bu menkıbelerin kesin tarihi delillerden ziyade birer halk anlatısı olduğuna dikkat çekiyor.
Kuşların gece uçuşu ve manyetik alan iddiaları
Videonun oluşturduğu etkinin bir diğer nedeni de kuşların gece aydınlatılan şehirlerdeki davranışlarına dair bilimsel tartışmalar oldu. *Ecology Letters* dergisinde yayımlanan ve 30 farklı kuş türünü kapsayan 36 araştırmanın analiz edildiği güncel bir çalışma; yoğun yapay ışık kaynaklarının göçmen kuşların biyolojik saatini değiştirerek gece hareketliliğini artırabildiğini saptadı. Ancak bu durum, Kabe veya Saat Kulesi ışıklarının kuşları dairesel bir uçuşa zorladığı anlamına gelmiyor.
Manyetik çekim tezleri bilimsel dayanaktan yoksun
Sosyal medyada sıkça öne sürülen “Kabe’nin kuşları kendine çeken özel bir manyetik alana sahip olduğu” yönündeki iddialar da bilimsel gerçeklerle uyuşmuyor:
- Göçmen kuşlar yön bulmak için Dünya’nın genel jeomanyetik alanını algılayabilen biyolojik mekanizmalara sahiptir.
- Belirli bir noktaya özgü, kuşları havada düzenli daireler çizmeye yönlendiren lokal ve istisnai bir manyetik çekim alanı bilimsel literatürde bulunmamaktadır.
Yapay zeka teknolojisinin Harem’deki gerçek güvercin varlığını alıp dijital kurgularla gerçeğin ötesine taşıdığı ve sosyal medyada bilgi kirliliği oluşturduğu kaydediliyor.
