Körfez bölgesinin içinden geçtiği mevcut konjonktür, ilk bakışta her an değişebilecek bir bekleme odası gibi algılanıyor: Çatışmalar durmuş olsa da gerçek bir barış henüz tesis edilmiş değil; İran ile müzakereler sürüyor ancak temel anlaşmazlıklar çözülebilmiş değil; Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz gibi hayati deniz yolları ise her an kesintiye uğrama riski altında faaliyet gösteriyor. Bölge başkentleri arasında mekik dokuyan diplomasi, geçmişin öngörülebilir istikrar ortamını yeniden inşa etmeye çalışıyor.
Fakat mevcut dönemi sabit ve kalıcı bir bölgesel düzenin geçici bir sapması olarak okumak, Körfez için yapısal bir yanılgıya dönüşebilir. Çünkü yaşanan türbülans, bizzat yeni küresel ve bölgesel düzenin temel karakteri haline gelmiş durumda.
Önümüzdeki yılların; kesin bir askeri zaferin ya da nihai bir barış anlaşmasının olmadığı, aksine birbirini izleyen kırılgan ateşkesler, sınırlı gerilimler, deniz yollarına yönelik baskılar ve hesaplı yaptırımlarla şekillenen bir “ne savaş ne barış” sarmalı olma ihtimali giderek güçleniyor. Bu tablo karşısında Körfez için asıl soru “İran krizi ne zaman bitecek?” değil, “Eski istikrarına asla kavuşamayacak bir coğrafyada ekonomik büyüme ve kalkınma modeli nasıl inşa edilir?” sorusudur.
Jeopolitik coğrafya: Güç kaynağından kırılganlık alanına
Uzun yıllar boyunca Körfez sermayesi; güvenlik, dış politika ve ekonomiyi birbirinden bağımsız kompartımanlar halinde yönetebileceği varsayımı üzerine hareket etti. Siyaset krizleri yönetirken limanlar, enerji devleri ve varlık fonları kendi ticari mantığıyla küresel piyasalara bağlandı. Ancak Hürmüz ve Babülmendep boğazlarının çatışma sahasına dönüşmesi, bu yapay ayrımı tamamen ortadan kaldırdı.
Körfez’in dünya ekonomisine bağlanan deniz arterleri hedef alındığında kriz salt askeri bir mesele olmaktan çıkıyor; birkaç saat içinde sigorta primlerine, navlun maliyetlerine, enerji piyasalarına ve doğrudan yabancı yatırım kararlarına yansıyor. Körfez modelinin üzerine oturduğu “deniz yollarının her koşulda açık kalacağı” varsayımı çökmüş durumda. Bu kriz, Körfez’i küresel ticaretin merkezine yerleştiren coğrafyanın, aynı zamanda bölgenin en büyük yapısal zafiyetine dönüşebileceğini kanıtladı.
Tahran yönetiminin bölgeye stratejik bir maliyet yüklemek için topyekûn bir savaşa girmesine gerek bulunmuyor. İHA tehditleri, siber operasyonlar, vekil unsurlar ve hesaplı gerilimler gibi araçlar Körfez ekonomisini tamamen durdurmasa dahi operasyonel maliyetlerini tırmandırmaya yetiyor. Bir ekonomiyi çökertmek şart değildir; onu daha pahalı, daha riskli ve öngörülemez hale getirmek jeopolitik rekabette dengeyi bozmak için yeterlidir.
Korumadan stratejik bağışıklığa geçiş zorunluluğu
Körfez ülkeleri bugüne dek sınırlarını ve altyapılarını güvenceye almak için devasa askeri harcamalar yaptı. Ancak modern krizler, en gelişmiş hava savunma sistemlerinin dahi tek başına ekonomik güvenliği sağlayamayacağını gösterdi. Bir balistik füze havada imha edilebilir, ancak fırlatılan o füzenin denizcilik sigorta primlerinde yarattığı sıçrama önlenemez; bir petrol rafinerisi korunabilir, fakat binlerce kilometrelik tedarik zinciri aynı kalkanın altına alınamaz.
Bu nedenle Körfez’in askeri koruma konseptinden çok daha kapsamlı olan “stratejik bağışıklık” modeline geçmesi gerekiyor:
- Fiziki Koruma: Şokun veya saldırının doğrudan gerçekleşmesini engellemeyi amaçlar.
- Stratejik Bağışıklık: Şok veya abluka gerçekleştiğinde dahi devlet mekanizmasının, sanayinin ve tedarik ağlarının kesintisiz çalışmaya devam edebilmesini hedefler.
Bu doktrin; ekonomik güvenliğin tıpkı askeri güvenlik gibi ele alınmasını zorunlu kılıyor. Hürmüz ve Babülmendep’e bağımlı olmayan alternatif kara boru hatları, çok modlu lojistik koridorlar, devasa stratejik gıda ve ilaç rezervleri, ortak elektrik ve veri iletim ağları ile deniz altı fiber optik kablolarının siber güvenliği, bu yeni savunma mimarisinin omurgasını oluşturuyor. Temel stratejik soru, “Boğazları nasıl açık tutarız?” olmaktan çıkıp, “Boğazlar tamamen kapandığında dahi ekonomimizi nasıl ayakta tutarız?” sorusuna evrilmelidir.
Bolluk yönetiminden risk yönetimine
Körfez yönetimlerinin düşebileceği en kritik hata, bugünkü gerilimleri fırtına dindiğinde her şeyin eski haline döneceği geçici bir ara dönem olarak görmektir. O eski dünya geri gelmeyebilir. İran ile müzakereler nihai bir barış olmadan yıllarca sürebilir; boğazlar açık kalsa dahi daimi bir kapatılma baskısı altında çalışabilir. Üstelik mesele sadece Tahran ile sınırlı değildir; ABD ile Çin arasındaki hegemonya mücadelesi, teknolojinin ve ticaretin silah haline getirilmesi, küresel tedarik zincirlerinin yeniden haritalandırılması tüm dünyayı çok daha kırılgan bir zemine itmektedir.
Körfez ülkeleri geçtiğimiz dönemde petrolü servete, serveti modern altyapıya, altyapıyı da küresel bir nüfuza dönüştürmeyi başardı. Ancak önümüzdeki dönem bambaşka bir denklem gerektiriyor: Bu serveti şokları emebilme kapasitesine dönüştürmek, coğrafi kırılganlıkları alternatif lojistik ağlarla aşmak ve yatırımları sadece getiri aracı değil, stratejik bağımsızlık kalkanı olarak kurgulamak.
Önceki dönem “bolluk yönetimi” dönemiydi; başlayan yeni çağ ise doğrudan “risk yönetimi” çağıdır. Geleceğin kazananları sadece en fazla döviz rezervine veya fona sahip olanlar değil, deniz yolları kilitlendiğinde, piyasalar dalgalandığında ve jeopolitik maliyetler tırmandığında çarklarını durdurmadan döndürmeyi başaran ülkeler olacaktır.
