Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, Avusturya’nın başkenti Viyana’da düzenlediği basın toplantısında Orta Doğu’nun nükleer dosyalarına ilişkin kritik açıklamalarda bulundu. Suriye dosyasında “tarihi” bir kırılma yaşandığını belirten Grossi, Şam’daki mevcut yönetimin benimsediği şeffaflık politikası sayesinde daha önce erişilemeyen gizli alanlarda 73 ton doğal uranyum tespit edildiğini duyurdu.
Buna karşın İran dosyasında denetim krizinin derinleştiğini vurgulayan Grossi, Tahran’ın teknik iş birliğini siyasi müzakerelere rehin tuttuğunu ifade etti.
Suriye’de gizli duvarlar kırılarak 73 ton uranyuma ulaşıldı
UAEA müfettişlerinin geçtiğimiz ağustos ayında Suriye’de yürüttüğü saha incelemelerinin çarpıcı ayrıntılarını paylaşan Grossi, denetçilerin gizli bölmelere ulaşabilmek için fiziksel duvarları ve geçitleri kırmak zorunda kaldığını aktardı.
Suriye sahasındaki teknik bulgulara dair öne çıkan ayrıntılar şunlar:
- Gizli nükleer tesis mirası: İsrail tarafından 2007 yılında vurulan Deyrizor’daki El-Kibar reaktörünün neredeyse tamamlanmış olduğu ve doğrudan nükleer silahlarda kullanılabilecek fisil madde üretimi için tasarlandığı teyit edildi.
- Plütonyum ayrıştırma planları: Müfettişlerin incelemeleri sırasında, eski yönetimin plütonyum üretimine yönelik radyokimyasal kapasite gerektiren “yeniden işleme” (reprocessing) projeleri yürüttüğü belirlendi.
- Uranyumun yurt dışına nakli gündemde: Şam yönetiminin bulunan 73 ton doğal uranyumu ülke dışına transfer etmek amacıyla ismi açıklanmayan başka bir yabancı hükümetle resmi temaslar yürüttüğü kaydedildi. UAEA kameralar yerleştirerek güvenlik önlemlerini devraldı.
Tahran “Kapsamlı Güvenlik Denetimi” maddesini ihlal ediyor
İran cephesinde teknik denetimlerin kilitlendiğini belirten Grossi, Tahran yönetiminin Kapsamlı Güvenlik Denetimi Anlaşması’nın (CSA) 68. maddesini açıkça ihlal ettiğini bildirdi. Anlaşma gereği nükleer tesislere yönelik saldırı ve olağanüstü durumların derhal ajansa raporlanması gerektiğini hatırlatan Grossi, Kahire mutabakatına rağmen İran’ın tesislerin son durumuna ve malzeme envanterine dair bilgi vermekten kaçındığını söyledi.
İran’ın teknik denetimleri genel siyasi müzakerelerin sonucuna bağlama tavrını kesin bir dille reddeden UAEA Başkanı, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan (NPT) doğan hukuki yükümlülüklerin siyasi pazarlık konusu yapılamayacağını vurguladı. Ukrayna’daki çatışma bölgelerinde uygulanan “teknik ateşkes” tecrübesine işaret eden Grossi, gerekli güvenlik garantileri sağlandığı takdirde İran’daki denetimlerin güvenle sürdürülebileceğini belirtti.
Suudi Arabistan için “Ek Protokol” muadili özel formül
Suudi Arabistan’ın barışçıl nükleer enerji programı ve Washington ile yürüttüğü ikili anlaşma sürecine de değinen Grossi, Riyad yönetiminin henüz “Ek Protokol”ü imzalamamış olmasının aşılamaz bir engel oluşturmadığını dile getirdi.
İkili nükleer iş birliği anlaşmasının içerisine, ajansa Ek Protokol benzeri geniş teftiş yetkileri tanıyan özel hükümlerin eklenebileceğini açıklayan Grossi; uranyum dönüştürme ve zenginleştirme gibi hassas süreçlerin sıkı uluslararası denetime tabi tutulacağını, nihai metnin UAEA Yönetim Kurulu’nun onayına sunulacağını kaydetti.
