Avrupa Parlamentosu tarafından her yıl kişi, grup ve kuruluşlara takdim edilen Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü, insan hakları alanında Avrupa’nın en prestijli nişanı olarak kabul ediliyor. Avrupa Birliği, hem ödülün maddi desteği hem de kurulan uluslararası dayanışma ağı aracılığıyla, hak mücadelesi veren isimlerin davalarını küresel gündeme taşımaya devam ediyor. Ödülü kazananlar arasında bugüne kadar siyasi liderler, gazeteciler, insan hakları savunucuları, yazarlar, düşünce suçluları ve sanatçılar yer aldı.
İfade özgürlüğü, azınlık hakları, uluslararası hukuka saygı ve hukukun üstünlüğü ilkelerini temel alan ödülü kazanan isimlerin bir kısmı, daha sonraki süreçte Nobel Barış Ödülü’ne de layık görüldü. Nelson Mandela, Malala Yusufzay, Denis Mukwege ve Nadia Murad bu isimler arasında öne çıkıyor.
Ödül, adını Sovyet rejimine muhalif nükleer fizikçi ve insan hakları savunucusu Andrey Saharov’dan alıyor. “Sovyet hidrojen bombasının babası” olarak tanınan bilim insanı, kariyerinin ilerleyen döneminde barış ve temel özgürlüklerin dünyadaki en kararlı savunucularından birine dönüştü.
Ödülün kuruluşu ve Andrey Saharov’un mirası
Avrupa Parlamentosu bünyesinde yıllık bir insan hakları ödülü ihdas etme fikri, ilk olarak Temmuz 1984’te, Andrey Saharov’un Sovyetler Birliği’ndeki sürgün ve zorunlu ikamet koşullarının tartışıldığı bir oturumda gündeme geldi. Girişimin temel amacı; Doğu ile Batı arasındaki ilişkileri geliştirmek, serbest tartışma ve araştırma ortamını teşvik etmek ve insan haklarını korumaktı.
Fransız milletvekili Jean-François Deniau’nun öncülüğünde hazırlanan karar tasarısı, 13 Aralık 1985’te Avrupa Parlamentosu üyelerinin büyük çoğunluğuyla kabul edildi. Saharov, 1987 ilkbaharında dönemin Avrupa Parlamentosu Başkanı Lord Plumb’ın kişisel talebine olumlu yanıt vererek kendi adını taşıyacak bir ödülün kurulmasını onayladı. İlk ödül 1988 yılı bitmeden Güney Afrikalı lider Nelson Mandela ile Sovyet muhalif Anatoli Marçenko’ya verildi.
Ödülün temel kriterleri ve seçim süreci
Avrupa Parlamentosu, Sakharov Ödülü’nü şu dört temel alandaki somut kazanımları gözeterek veriyor:
- İnsan haklarının ve özellikle ifade özgürlüğünün savunulması
- Azınlık haklarının korunması
- Uluslararası hukuka ve normlara saygı gösterilmesi
- Demokrasinin geliştirilmesi ve hukukun üstünlüğünün tesisi
Ödül, 50 bin euro para ödülünü kapsıyor ve her yıl 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin imzalandığı 10 Aralık İnsan Hakları Günü civarında, Strazburg’daki resmi genel kurul oturumunda takdim ediliyor.
Aday belirleme sürecinde parlamentodaki her siyasi grubun veya en az 40 parlamenterin desteğini alan üyelerin aday gösterme hakkı bulunuyor. Dış İlişkiler Komisyonu tarafından belirlenen 3 finalist arasından nihai kazananı; parlamento başkanı ile siyasi grup başkanlarının yer aldığı Başkanlar Konferansı seçiyor.
Ödülün tarihine geçen önemli kazananlar
Kuruluşundan bu yana Sakharov Ödülü, dünyanın farklı coğrafyalarından adaletsizliğe karşı ses çıkaran sembol isimlere ulaştı. Ödülü alan önemli şahsiyet ve yapılar arasında şunlar yer alıyor:
- 1989: Çekoslovakya’daki Prag Baharı reform hareketinin lideri Aleksander Dubçek.
- 1990: Myanmar muhalefet lideri Aung San Suu Kyi.
- 1996: Çinli insan hakları savunucusu Wei Jingsheng.
- 2005: Kübalı muhalif grup “Beyazlı Kadınlar” ve Sınır Tanımayan Gazeteciler örgütü.
- 2011: Arap Baharı’nın sembol isimleri (Muhammed Buazizi, Esma Mahfuz, Ahmed es-Senusi, Razan Zeytune ve Ali Ferzat).
- 2013: Pakistan’da kız çocuklarının eğitim hakkını savunan Malala Yusufzay.
- 2026: Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ve bünyesindeki yargı yetkilileri.
