Suriye ekonomisinde son dönemde kaydedilen çift haneli büyüme tahminleri ve kamu maaşlarına yapılan zamlar, halkın mutfağındaki yangını söndürmeye yetmedi. Enflasyon, akaryakıt zamları, yetersiz yerli üretim ve para birimindeki değer kaybı nedeniyle hanehalkının alım gücü hızla gerilerken, uzmanlar kâğıt üzerindeki ekonomik veriler ile sahadaki insani gerçeklik arasındaki makasın giderek açıldığına dikkat çekiyor.
Yeniden imar hareketliliği, finansal piyasaların dışa açılması ve yaptırımların kısmen esnetilmesiyle birlikte makroekonomik göstergeler toparlanma sinyali verse de yaratılan katma değer geniş halk kitlelerinin gelirine yansımıyor.
Büyüme tahminleri çift hanede fakat cebe yansımıyor
Suriye Maliye Bakanı Muhammed Yusr Barniye, ülke ekonomisinin 2026 yılı genelinde yüzde 11,3, 2027’de ise yaklaşık yüzde 9,7 oranında büyüyeceğini; birçok sektörde 2011 öncesi üretim seviyelerine 2030 yılına kadar dönülmesinin hedeflendiğini açıkladı.
Uluslararası Para Fonu (IMF) da benzer bir öngörüyle ekonomik reformlar ve hizmet sektöründeki canlanmanın etkisiyle büyümenin bu yıl yüzde 10’un üzerine çıkacağını öngördü. Ancak ekonomistler, büyümenin tabana yayılmadığını ve refah artışına dönüşmediğini belirtiyor.
Maaş artışları asgari harcamanın yarısını bile karşılamıyor
Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed el-Şara tarafından mart ve mayıs aylarında yayımlanan kararnamelerle kamu çalışanlarının maaşlarına yüzde 50 oranında zam yapılmış, emekli maaşları yüzde 30 artırılmış ve genel asgari ücret 12 bin 560 Suriye lirası olarak belirlenmişti.
Söz konusu taban ücret resmi kur üzerinden (1 dolar = 122 lira) yaklaşık 103 dolara, serbest piyasa kuru üzerinden (1 dolar = 142 lira) ise 90 doların altına karşılık geliyor.
Ekonomist ve mali uzman Dr. Abdülkerim Mahmud, yapılan zamların yetersizliğini Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı (WFP) verileriyle ortaya koydu:
- Asgari Harcama Sepeti: 5 kişilik bir ailenin yalnızca gıda ve en temel zorunlu ihtiyaçlarını kapsayan asgari harcama sepeti haziran ayında 26 bin 551 liraya ulaştı.
- Karşılama Oranı: Belirlenen 12 bin 560 liralık asgari ücret, bu hayati sepetin yalnızca yüzde 47’sini karşılıyor.
- Açık: Ailelerin ayakta kalabilmesi için her ay en az 14 bin lira ek gelir yaratması gerekiyor.
Yoksulluk oranı yüzde 90’a dayandı
Ekonomist Dr. Fadi Ayyash, ülkede genel yoksulluk oranının yüzde 80 ila 90 arasında seyrettiğini, işsizliğin ise yüzde 50 bandını aştığını ifade ediyor. Kasiyun İndeksi gibi daha kapsamlı yaşam maliyeti raporlarına işaret eden Ayyash; kira, ulaşım, eğitim ve sağlık giderleri hesaba katıldığında 5 kişilik bir ailenin insanca yaşam sınırı için aylık yaklaşık 79 bin liraya ihtiyaç duyduğunu kaydediyor. Bu hesaplamaya göre resmi asgari ücret, gerçek temel harcamaların yalnızca yüzde 9,8’ini karşılayabiliyor.
BM Kalkınma Programı (UNDP) raporları da ülkedeki her 10 kişiden 9’unun yoksulluk sınırının altında yaşadığını, iç savaş öncesine kıyasla gayri safi yurtiçi hasılanın yarı yarıya eridiğini teyit ediyor.
Borçlanma, öğün azaltma ve eriyen reel gelir
Ekonomist Dr. Ziyad Eyyub Arbaş, hanelerin ayakta kalabilmek için harcamalarını kıstığını, gıda sepetinde protein ağırlıklı ürünlerin yerini karbonhidratların aldığını ve borçlanmanın tek çıkış yolu hâline geldiğini belirtiyor.
Reel geliri eriten temel faktörler arasında şu dinamikler öne çıkıyor:
- Dolarize Fiyatlar ve Yerel Maaş: Maaşlar Suriye lirası üzerinden ödenirken piyasadaki ürünlerin ithalata ve döviz kuruna endeksli olması.
- Enerji Maliyetleri: Eylül ayında 95 oktan benzinin litresinin 195 liraya, 90 oktan benzinin 185 liraya ve mazotun 175 liraya yükseltilmesi sonucu taşıma ve üretim maliyetlerinin katlanması.
- Yurt Dışı Havaleleri: Birçok ailenin tek geçim kaynağının gurbetçilerin gönderdiği döviz transferleri hâline gelmesi.
Çözüm arayışı: Doğrudan nakit desteği ve üretim odaklı reform
Uzmanlar, salt maaş artışlarının bütçe açığıyla finanse edilmesi durumunda enflasyonu körükleyeceği konusunda uyarıyor. Dr. Fadi Ayyash; suistimale açık geleneksel mal sübvansiyonları yerine dar gelirli hanelere doğrudan nakit transferi yapılmasını ve toparlanan enerji gelirlerinin bu alana yönlendirilmesini öneriyor.
Ekonomist Rıdvan el-Dibs ve Dr. Abdülkerim Mahmud ise büyümenin halka yansıması için yatırımların sadece gayrimenkul ve hizmet sektörüne değil, istihdam yaratan tarım, gıda sanayisi ve KOBİ’lere kaydırılması gerektiğini vurguluyor. Vergi reformu, ithalat bağımlılığını azaltacak yerli üretimin desteklenmesi ve piyasa spekülasyonlarının denetlenmesi, kalıcı alım gücü artışı için zorunlu adımlar olarak değerlendiriliyor.
