Bir hükümetin toplam borcunun 100 milyar dolar olduğunu açıklaması kamuoyunda ilk bakışta devasa bir yük algısı oluştursa da bu veri tek başına mali tablonun gerçek boyutunu ortaya koymaya yetmez. Rakamın faiz ödemelerini içerip içermediği, her yıl ödenmesi gereken net taksit tutarı, borcun hangi para biriminde olduğu ve vadesi gelen borçların bütçe gelirleriyle mi yoksa yeni borçlanmalarla mı çevrildiği gibi unsurlar tablonun asıl belirleyicileridir.
Aynı borç/milli gelir oranına sahip iki ülkeden biri borcunu kendi para birimiyle, uzun vadeli ve düşük faizle finanse edebilirken; diğeri yüksek faizli, kısa vadeli ve döviz cinsinden borçlanmak zorunda kalabilir. Bu durum, manşet rakamlar birbirine benzese dahi ülkelerin karşı karşıya olduğu riski taban tabana zıt noktalara taşır.
Kamu borcu kavramı ve görünmeyen mali riskler
Kamu borcu tanımı çoğu zaman zannedildiğinden daha dardır. Uluslararası Para Fonu (IMF), doğrudan bakanlıkların yükümlülüklerini kapsayan “merkezi yönetim borcu” ile yerel yönetimler ve sosyal güvenlik kurumlarını da içine alan “genel yönetim borcu” arasında ayrım yapar. Kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) ve kamu bankalarının yükümlülükleri ise resmi bütçe borç rakamlarında doğrudan yer almayabilir.
Bu ayrım, kamu kurumlarının bütçe dışı borçlanmalarında kritik bir risk barındırır. Açıklanan resmi borç stokuna doğrudan dahil edilmeyen bu kalemler, kurumların ödeme güçlüğüne düşmesi ve devletin kefalet mekanizmasını devreye sokması halinde Hazine’ye doğrudan transfer riski doğurur.
Açıklanan rakam gelecekteki faizleri kapsar mı?
Açıklanan borç stoğu, yalnızca belirli bir tarih itibarıyla kesinleşmiş anapara bakiyesini (ve varsa birikmiş gecikme faizlerini) yansıtır; vadesi henüz gelmemiş gelecekteki faiz yükümlülüklerini kapsamaz.
Örneğin, 10 yıl vadeli ve yıllık yüzde 5 sabit faizli 10 milyar dolarlık bir tahvil ihraç eden bir devlet, vade sonunda ana parayı geri ödeyene kadar her yıl 500 milyon dolar faiz öder. Sonuç olarak bütçeden çıkacak nihai miktar 15 milyar doları bulur. Dolayısıyla 100 milyar dolarlık resmi borç stoku, devletin kasasından çıkacak toplam tutarın 100 milyar dolar olduğu anlamına gelmez.
Borç servisi ve yeniden finansman sarmalı
Borç servisi; anapara geri ödemeleri ile borçlanma faizlerinin toplamından oluşur. Bütçe dengesinde faiz ödemeleri doğrudan “gider” hanesine yazılırken, anapara ödemesi bir finansman kalemi olarak değerlendirilir.
100 milyar dolar borcu olan bir ülke, yıllık 6 milyar dolar faiz ve 15 milyar dolar anapara ödemekle yükümlü olduğunda toplam 21 milyar dolarlık borç servisiyle karşılaşır. Bu tutar her zaman doğrudan vergi gelirleriyle karşılanmaz; hazineler vadesi gelen 15 milyarlık anapara için piyasaya yeni tahvil ihraç ederek “çevirme” (yeniden finansman) yoluna gider. Tehlike, eski borcun daha yüksek faiz oranlarıyla yenilenmesi durumunda başlar. Düşük faizli bir kredinin iki katı faizle yenilenmesi, toplam borç stoku artmasa dahi yıllık bütçe yükünü katlar.
Borç ne zaman yatırıma dönüşür, ne zaman krize sürükler?
Ulaştırma, enerji, eğitim ve temel sağlık altyapısını güçlendirmek amacıyla alınan krediler, ekonominin üretim kapasitesini ve ilerideki vergi gelirlerini artırdığı ölçüde sürdürülebilir bir kaldıraç işlevi görür. Buna karşılık, cari harcamaları veya kamu maaşlarını karşılamak adına sürekli iç ve dış borçlanmaya yönelmek, gelir artışı sağlanamadığı takdirde borç krizine zemin hazırlar.
IMF’nin borç sürdürülebilirliği çerçevesine göre en temel göstergelerden biri, reel faiz oranı ile ekonomik büyüme hızı arasındaki ilişkidir. Borçlanma faizinin büyüme oranını aştığı tablolarda, devletin borç/GSYH oranını sabit tutabilmesi için yüksek faiz dışı fazla vermesi zorunlu hale gelir.
Faturayı vatandaş nasıl ödüyor?
Borcun maliyeti bütçe satırlarında kalmaz; vergilere, fiyat artışlarına ve kamusal hizmet kalitesine doğrudan yansır. Vergi gelirlerinin büyük kısmı faiz ödemelerine tahsis edildiğinde, okullara, hastanelere ve sosyal güvenliğe ayrılabilen kaynaklar kaçınılmaz olarak daralır. Hükümetler bu baskıyı aşmak için vergileri artırma veya kamu harcamalarını kısma yoluna gider.
Dünya Bankası verilerine göre, düşük ve orta gelirli ülkeler 2022-2024 yılları arasında dış borç faiz ve anapara ödemeleri için, aldıkları yeni dış finansmandan yaklaşık 741 milyar dolar daha fazla ödeme yaptı. Bu durum, kaynakların kalkınma yerine dış borç servisine transfer edildiği tarihi bir sermaye çıkışını işaret ediyor.
Mısır ve Yunanistan örnekleri ne anlatıyor?
Borcun mutlak büyüklüğünden ziyade faiz yükünün önemine dair en somut güncel göstergelerden biri Mısır örneğidir. IMF raporlarına göre, Mısır’da bütçe faiz ödemeleri toplam hükümet gelirlerinin yaklaşık yüzde 73’ünü, toplanan vergi gelirlerinin ise yüzde 83’ünü yutacak seviyelere ulaşmıştır. Borcun yaklaşık yüzde 60’ının kısa vadeli iç borçlardan oluşması, ülkeyi faiz dalgalanmalarına ve yeniden finansman risklerine karşı kırılgan hale getirmektedir.
2009’da patlak veren Yunanistan borç krizi ise sürecin nasıl derin bir ekonomik ve sosyal çöküşe dönüşebileceğini göstermiştir. 2010 yılında uluslararası kurtarma paketlerine başvuran ve 2012’de özel sektör tahvillerinde yüzde 53,5 oranında nominal borç silme (saç traşı) uygulayan Yunanistan’da, ekonomi 2008-2012 arasında yüzde 22 daralmış, genel işsizlik yüzde 27’ye, genç işsizliği ise yüzde 60’ın üzerine çıkmıştır.
Bir ülkenin borcu, salt milli gelire oranıyla değil; borçlanma maliyeti, para birimi dengesi ve borçla finanse edilen yatırımların üretim potansiyeline yaptığı gerçek katkı ile ölçülür. Alınan kredinin yarattığı getiri borcun maliyetini karşılayamadığında, kamu borcu teknik bir bilanço kalemi olmaktan çıkarak doğrudan vatandaşın alım gücünü ve refahını aşındıran bir ekonomik baskı unsuruna dönüşür.
