ABD ara seçimlerinde Demokrat Parti’nin Temsilciler Meclisi ve Senato’da çoğunluğu ele geçirmesi, özellikle Michigan’dan seçilerek Kongre tarihine geçen ilk Müslüman senatör Abdul El-Sayed başta olmak üzere Arap, Müslüman ve ilerici vekillerin Beyaz Saray politikalarını ne ölçüde dönüştürebileceği sorusunu gündeme taşıdı. İsrail’e yapılan askeri yardımlar, İran operasyonları ve sağlık reformları kamuoyunun odak noktasında yer alırken, Amerikan kuvvetler ayrılığı sistemi yasama organının yetkilerinin sınırlarını net çizgilerle belirliyor.
Başkan Donald Trump’ın dış politika ve başkomutanlık yetkilerini elinde tuttuğu mevcut tabloda, Kongre’de sandalye kazanmak yürütme gücüne tek başına sahip olmak anlamına gelmiyor.
Kongre ile eyalet parlamentoları arasındaki farklar
Federal sistemle yönetilen ABD’de yetkiler Washington’daki federal yönetim ile 50 eyalet yönetimi arasında paylaşılıyor. Federal Kongre ülke genelini bağlayan yasaları çıkarırken, eyalet meclisleri doğrudan vatandaşların günlük yaşamına dokunan eğitim, barınma, yerel vergiler, asgari ücret ve sağlık regülasyonları gibi alanlarda yetki kullanıyor.
Kongre; 435 sandalyeli Temsilciler Meclisi ile 100 üyeli Senato’dan oluşuyor. Senato, bakan ve büyükelçi atamalarını onaylama ile uluslararası anlaşmaları üçte iki çoğunlukla onaylama gibi münhasır yetkilere sahipken; Temsilciler Meclisi bütçe ve vergi yasalarını başlatma ile azil süreçlerini resmen başlatma hakkını elinde tutuyor. Eyalet parlamenterleri ise yerel sağlık ve kira yasalarını genişletebilse de dış politika veya askeri harcamalara müdahale edemiyor.
İsrail’e askeri yardımlar ve silah satışları durdurulabilir mi?
İlerici kanadın en çok yoğunlaştığı başlıkların başında İsrail’e sağlanan askeri yardımlar geliyor. ABD ile İsrail arasında 2019-2028 yıllarını kapsayan 38 milyar dolarlık 10 yıllık mutabakat zaptı bulunsa da bu kaynakların fiilen aktarılması Kongre’nin her yıl onaylayacağı bütçe ödeneklerine bağlı. Yıllık bazda 3,3 milyar dolarlık doğrudan askeri finansman ve 500 milyon dolarlık füze savunma bütçesi yasama denetimine tabi tutuluyor.
Kongre Araştırma Servisi (CRS) raporlarına göre mutabakat zaptı Kongre için otomatik bir yasal zorunluluk taşımıyor; vekiller ödenekleri düşürme, askeri operasyon şartı getirme veya insan hakları kriterine bağlama hakkına sahip bulunuyor. Ancak silah ihracatı denetim yasası kapsamında Bernie Sanders gibi isimlerin sunduğu engelleme tasarıları geçmişte partizan dengeler nedeniyle reddedilmişti. Silah satışını bloke eden bir ortak kararın yasalaşması için her iki meclisin onayı ve başkanın imzası, başkan veto ederse de üçte iki çoğunluk aranıyor. Demokrat Parti içinde Rashida Tlaib ve Ilhan Omar gibi isimlerin savunduğu koşulsuz kesinti talebine karşın, ılımlı Demokratların askeri ittifakı korumaktan yana tavır alması blok bir kararı zorlaştırıyor.
İran savaşı ve bütçe muslukları
Anayasal olarak savaş ilan etme ve askeri operasyonları finanse etme yetkisi Kongre’ye aitken, sahadaki operasyonel idare başkomutan sıfatıyla Beyaz Saray’ın yetkisinde kalıyor. 1973 Savaş Yetkileri Yasası izinsiz operasyonlardan çekilme mekanizması sunsa da başkanın veto hakkını aşmak nitelikli çoğunluk gerektiriyor.
Buna karşın Demokrat çoğunluğun elindeki en somut koz bütçe kısıtlamaları olarak öne çıkıyor. Trump yönetiminin mühimmat ve operasyon maliyetleri için talep ettiği ilave bütçeler Kongre komitelerince reddedilebilir veya kısıtlamalara tabi tutulabilir. Ancak mevcut fonların kesilmesi yönündeki çatışmalar, doğrudan savaşı durdurmak yerine hükümet kapanmalarına (shutdown) ve harcama krizlerine yol açma potansiyeli taşıyor.
Abdul El-Sayed’in sağlık vaatleri ne kadar gerçekçi?
3 Ocak 2027’de görevine başlayacak olan Abdul El-Sayed’in seçim kampanyasının omurgasını “Herkes İçin Sağlık Sigortası” (Medicare for All) oluşturuyordu. Diş, göz ve işitme tedavisini kapsayan, cepten harcamaları ve katılım paylarını sıfırlayan bu modelin yanı sıra medikal borçların silinmesi ve ilaç fiyatlarını şişiren aracı kurumların tasfiyesi öngörülüyordu.
Ancak bu ölçekte kapsamlı bir yasa tasarısının hayata geçmesi; finansman kaynaklarının yasalaştırılmasına, Senato’daki 60 oyluk “filibuster” kuralının aşılmasına ve başkanlık vetosunun aşılmasına bağlı. Dolayısıyla El-Sayed’in kısa vadede fiyatları tek taraflı düşürme yetkisi bulunmuyor; bunun yerine ilaç tekellerine yönelik rekabet yasaları, fiyat müzakerelerinin genişletilmesi ve denetim komiteleri üzerinden baskı kurma stratejisi izlemesi bekleniyor.
